Λιδωρίκι: ΤΑ ΞΩΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ “ ΑΓΙΑΡΣΑΛΗΣ “

5.6.14

ΤΑ ΞΩΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ “ ΑΓΙΑΡΣΑΛΗΣ “

ΜΕΡΟΣ Β’

Βελέντζας Αλ. Αθανάσιος

Φιλόλογος

To τοπωνύμιο “Αγιαρσαλή”

1. Οι λέξεις και τα πράγματα.

H “Αγιαρσαλή” είναι μικρό εξωκλήσι σε σπηλιά που βρίσκεται ψηλά στ” απόκρημνα βράχια πάνω απ” τo χωριό Βελίτσα ( Τιθορέα Λοκρίδας ) . Απ’ τα βράχια της σπηλιάς στάζει νερό που συρρέει σε μια μεγάλη πελεκημένη βαθουλωτή πέτρα. (1)

Ίδιο τπν. «Αγιαρσαλή» υπάρχει και στην Αμφίκλεια (2) και στη Λιβαδειά (3) και κοντά στη Δαύλεια, όπου είναι και μοναστήρι (4) , και στην Υπάτη Φθ/δας (5) και στη νήσο Κέα =Τζια (6).

Παρόμοιο τπν. “Αϊρσαλή” στο χωριό Ξυλικοί Φθιώτιδας (7) , «Αρσαλή» και ναΐσκος υπάρχει στο βουνό Κνημίς πάνω απ” τα Καμμένα Βούρλα (7α).

Με τον τύπο “Αγιαρουσαλή” απαντά στη Ζάκυνθο (8), Αγία Ρουσαλή» στην Κεφαλληνία (8α) , «Αϊρουσαλή» ή «Αρουσαλή» στη ΝΔ Πελοπόννησο (9), «Αροσαλή» & «Γερσαλή» στη Ρόδο (10) , «Aρσαλιά, η» στη Βλάτση Μακεδονίας (11) και στο χωριό Άγιος Γεώργιος Γρεβενών (11^α), ερημοκλήσι της Αγίας Ιερουσαλήμ στη Στυλίδα (12) και, τέλος ,υπήρχε ναός της «Αγίας Ιερουσαλήμ» στη Βέρροια, όπου μαρτύρησε η Αγία Ιερουσαλήμ και τα τρία παιδιά της, όταν αυτοκράτορας στη Ρώμη ήταν ο Μάρκος Αυρήλιος Πρόβος (276-282 μ.Χ.) (13).

Στην Κρήτη, στις ανατολικές κλιτύες του Ψηλορείτη καταγράφεται το 1894 «μονή Ιερουσαλήμ» . (13^α) .

Κοινό χαρακτηριστικό των περισσότερων απ” τις παραπάνω θέσεις είναι ότι βρίσκονται σε απόμερες και δυσπρόσιτες σπηλιές, στις οποίες τρέχει λίγο ή πολύ νερό, που θεωρείται θαυματουργό, γιατί, πιστεύεται, ότι θεραπεύει τις αρρώστιες ( στη Βελίτσα το ονομάζουν «Αγιονέρι» ή «Νιψίδια» ) (14) . Είναι πολύ πιθανό στη συλλαβή « -ρου-» να λανθάνει παρήχηση νερών. (14α) . Ίσως γι αυτό ταυτίστηκε η γιορτή της Αγίας Ιερουσαλήμ με τη γιορτή της Ζωοδόχου Πηγής (1) , ενώ κατά το Μεσαίωνα γιορτάζονταν στις 26 Ιουλίου σύμφωνα με μαρτυρία του έτους 1071 μ.Χ. και στις 9 Αυγούστου σύμφωνα με μαρτυρία του έτους 1172 μ. Χ. (15) .

Ωστόσο σε πολλές περιοχές η γιορτή της Αγίας Ιερουσαλήμ υποκαταστάθηκε από τη γιορτή της Παναγίας και στη συνέχεια απ” τη γιορτή τοπικών Αγίων. Ενδεικτικά αναφέρουμε : α” ) Στη Βέρροια υπήρχε ναός της Αγίας Ιερουσαλήμ που κάηκε το 1772 μ.Χ., οπότε η πανήγυρις «…υποκατεστάθη από την πανήγυριν του Αγίου Αντωνίου του νεωτέρου του Βερροιέως. (15α). β’) Στην Κεφαλληνία, το “Μοναστήρι της Παναγίας Ιερουσαλήμ” ή (monasterio di Santa Maria di Hierousalem» ) το διαδέχεται το μοναστήρι του Αγίου Γερασίμου - του προστάτη της Κεφαλλονιάς (κοίτα σημ.8) , ο οποίος στην περιοχή των Ομαλών βρήκε ερειπωμένο μοναστήρι της Παναγίας Ιερουσαλήμ και, αφού το ανοικοδόμησε, το ονόμασε Νέα Ιερουσαλήμ (8β) .

Ένα ακόμη κοινό χαρακτηριστικό είναι ότι στις ομώνυμες θέσεις της Φθιώτιδας τουλάχιστον (για τις οποίες έχουμε πληροφορίες) δεν υπάρχει ούτε εικόνα ούτε προφορική παράδοση σχετική με την Αγία Ιερουσαλήμ. Υπάρχει συνήθως εικόνα της Παναγίας και παράδοση ότι έφυγε απ” την Αγία πόλη Ιερουσαλήμ της Παλαιστίνης και κυνηγημένη κατέφυγε στη συγκεκριμένη σπηλιά (16) .

Σε πολλές θέσεις υπάρχει Μοναστήρι της Παναγίας, όπως π. χ. η Αγιαρσαλή Δαύλειας στη Βοιωτία που ήταν μετόχι των Ιεροσολύμων τον 11^ομ. Χ. αι. (3) ή της Μονής Σινά (3^α). Κατά τη βυζαντινή εποχή υπήρχε στην Κωνσταντινούπολη η μονή του Αγίου Διομήδους που ενώθηκε σε μία με την παρακείμενη μονή της Θεοτόκου κι από τότε απαντούσε με διπλή ονομασία : «Μονή της Αγίας ενδόξου παρθένου και Θεοτόκου Μαρίας και του Αγίου και ενδόξου μάρτυρος Διομήδους επίκλην Ιερουσαλήμ» . (17) .

Ας σημειωθεί εδώ ότι η λέξη Ιερουσαλήμ χρησιμεύει και ως βαπτιστικό όνομα γυναικών, σε ελάχιστες δε περιπτώσεις και ανδρών (17^α) .

2. Η ετυμολογία.

Όσον αφορά την ετυμολογία των ποικίλων τύπων της λέξης «Αγιαρσαλή» , επικρατέστερη φαίνεται η άποψη που τους θεωρεί ως παραλλαγές του ονόματος «Αγία Ιερουσαλήμ» . Η άποψη αυτή υποστηρίζεται άμεσα ή έμμεσα απ” τους περισσότερους που δημοσίευσαν κάτι σχετικό, π.χ. Ιω. Θωμόπουλο (6) , Δ. Βασιλόπουλο (13) , Ι. Λιάπη (3) , Τρ. Παπαναγιώτου (5) , Χρ. Ενισλείδη (2) κ. ά.

Είναι γνωστό, βέβαια, πως το “Αγι-” ως πρώτο συνθετικό μετατράπηκε σε “Aϊ-” και “Α-” κι έτσι εξηγείται η παραλλαγή “Αρσαλή” ( < “Αρουσαλή” < “Αϊρουσαλή”) , σε συνδυασμό πάντοτε με την πτώση του άτονου φθόγγου “u” που παρατηρείται στα βόρεια ιδιώματα. Οι ενδιάμεσες παραλλαγές Αγία Ρουσαλή – ΑϊΡουσαλή – Αρο(υ)σαλή απαντούν κυρίως στις νότιες περιοχές της χώρας, στις οποίες διατηρήθηκε το άτονο “ου” .

Σύμφωνα με άλλη άποψη «Η Παναγία – εικόνα – απ” την Ιερουσαλήμ σιγά-σιγά έγινε Ερσαλήμ, Αρσαλήμ, Αρσαλή» (16) .

3. Η σύγχυση με τα “ρουσάλια” .

«Κατά τινας ,όμως, η ονομασία Αγία Ρουσαλή της Κεφαλληνίας προήλθεν από μετάφρασιν της ονομασίας Σάντα Ροζαλία, που είχεν επί Τουρκοκρατίας» . (18)

Παρόμοια άποψη υποστηρίζει και ο Αθανάσιος Φλώρος στο Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής, αναφερόμενος στην Παναγία Ρουσαλή ή Αρσαλή της Υπάτης: «H λέξη είναι λατινική : rosalia<rosa,εορτή των ρόδων, γιορτή ειδωλολατρική που ζει κάτω από ένδυμα χριστιανικό: ρουσαλή > ρσαλή λόγω του επιτατικού τονισμού, Αρσαλή με ανάπτυξη προθετικού α «.

Και ο Δ. Βασιλόπουλος εξετάζει το ενδεχόμενο συσχέτισης με «την πανήγυριν τα Ρουσάλια». ( Βλ. Σημείωση13, σελ. 24) .

Ωστόσο, η σύγχυση αυτή συνεχίζεται από παλιότερα και γι αυτό ο Στίλπων Κυριακίδης αναγκάστηκε να το επισημάνει σε μια βιβλιοκρισία που δημοσίευσε το 1926, όπου έγραφε μεταξύ άλλων ότι κακώς, ο συγγραφέας του κρινόμενου βιβλίου, «…τ” αϊ Ρουσαλιού, τα γνωστότατα δηλονότι Ρουσάλια παράγει εκ παραφθοράς της λέξεως Ιερουσαλήμ» . (19) . Και λίγα χρόνια αργότερα κατακρίνει τη συγγραφέα Venetia Cottas, γιατί υποστηρίζει ότι «τα ρουσάλια συνεχωνεύθησαν προς την εορτήν του Πάσχα ενώ είναι γνωστόν και εκ του λαϊκού ακόμη ονόματος της εορτής ότι ταύτα συνεχωνεύθησαν, αν δύναται να ονομασθή το πράγμα ούτως, προς την παραμονήν της Πεντηκοστής». (20)

Ελπίζοντας ότι θα παύσει η σύγχυση, παραθέτουμε τις εξής σχετικές πληροφορίες (απ” τον 4ο τόμο του περιοδικού «ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ» , 1913 – 14, σ. 324 – 325) : «…Πιστεύεται ότι τη Μεγάλη Πέμπτη ελευθερώνονται οι ψυχές απ” τον Αδη και επιστρέφουν το Σάββατο της Πεντηκοστής,το οποίο λέγεται : του Ρουσαλιού, στα Γιάννενα δε του Τρισαλιού…ίσως … κατά παρετυμολογίαν εκ του «τρις αλί» ως σημαίνουσα ημέραν καταδίκης.. «Μεγάλη Πέμπτη νά ρχεται πέντε βολές το χρόνο του Ρουσαλιού να μ” έρχεται καμμιά φορά το χρόνο».

Τέτοιες δοξασίες συναντιούνται στην Πελοπόννησο, στην Κέρκυρα, στη Θεσσαλία (21) , στη Μακεδονία (22) κ.α. , ακόμα και στην Κύπρο(23).

Ο Δ. Μ. Σάρρος αναφέρει (στο περ.ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ Δ’, σ. 748 – 749) ότι στην Ήπειρο «του Σαββάτου ταρσαλιού…καλείται το Ψυχοσάββατον της Πεντηκοστής, ήτις συνήθως λέγεται γουνυκλισιά = γονυκλισία…Εκλαμβάνεται δε υπό του λαού η λέξις ως γενική ονόματος αγίου τινός ανυπάρκτου τ(ου) Α(η)ρ(ου)σαλιού (Αγίου Ρουσαλίου) , αναλόγως τοις: ταγιωργιού,ταναλ’ψι-ού ( =του Αγίου Αναληψίου! ήτοι της Αναλήψεως) , καθά και παρεσχημάτισται το εκ του Λατιν. Rosaria – Rosalia – Ρουσάλια – Ρ(ου)σάλια…»

Ύστερα απ” τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι έχουν σχηματιστεί δυο ομάδες σχεδόν ομόηχων λέξεων και τοπωνυμίων, που διαφέρουν, όμως, ως προς το γένος, τον τονισμό, την καταγωγή και τη σημασία :

Α” Ομάδα

Β” Ομάδα

H Aγία Ιερουσαλήμ
Rosaria

H Aγιαρσαλή
Rosalia κι απ’αυτό ίσως >

H Γερσαλή
Ρουσάλια τα

Η Αγία Ρουσαλή - Η Αϊρουσαλή
Τα Ρ(ου)σάλια

Η Αρο(υ)σαλή -Αρσαλή
Τ” Αρσάλια

Η Αρσαλιά

Γιορτή ευχάριστη κατά την εβδομάδα του Πάσχα.

Γιορτή πένθιμη κατά το Ψυχοσσάββατο της Πεντηκοστής.

Φυσικά, δεν αποκλείεται κάποια αλληλεπίδραση, τη στιγμή μάλιστα που σε μερικές περιοχές τα «Ρουσάλια» είχαν εύθυμο χαρακτήρα και γιορτάζονταν κατά την εβδομάδα του Πάσχα. ( Βλ. Χαρ. Δ. Βασιλόπουλο, Η Αγία Ιερουσαλήμ, Αθήναι 1980, σ. 24 ) . Υπάρχει δε και η άποψη ότι η λέξη «Ρουσάλια» προέρχεται απ” τη λατινική λέξη rus ( =αγρός) + -alia, ενώ απ” τα rosaria προέρχεται η ονομασία της γιορτής «Ροζάλια». (Για περισσότερες πληροφορίες κοίτα στο βιβλίο του Φιλ. Ι. Βρεττάκου, Οι δώδεκα μήνες του έτους και αι κυριώτεραι εορταί των, εν Αθήναις 1980, σελ. 213 – 215 & 233 – 235). Πάντως οφείλουμε εδώ να επισημάνουμε ότι η λέξη “ρουσάλια, τα” αποκλείεται να προήλθε απ’ το ουσ. “rus” , γιατί το θέμα του είναι “rur-” και η παράγωγη λέξη θα ήταν “rur-alia” . ( Ευχαριστώ για την υπόδειξη τον κ. Γ. Τουρλίδη, επίκουρο καθηγητή της Λατινικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών) .

4. Η ερμηνεία της διάδοσης του τοπωνυμίου.

Τελειώνοντας, πρέπει να επισημάνουμε ότι έχουν δοθεί δυο διαφορετικές ερμηνείες για τη διάδοση των σχετικών με την Αγία Ιερουσαλήμ τοπωνυμίων:

I. Σύμφωνα με το Δ. Βασιλόπουλο, η διάδοση οφείλεται στη λατρεία των πιστών της Αγίας, ιδαίτερα των τόπων απ” όπου πέρασε και δίδαξε, καθώς προχωρούσε προς τη Βέρροια, όπου βασανίστηκαν απάνθρωπα πρώτα τα παιδιά της ( ο Σεκένδος, ο Σεκένδικος κι ο Κήγορος ) κι έπειτα η ίδια. (Σημ.13, σελ.5).

ΙΙ. Η δεύτερη ερμηνεία υποθέτει ότι υπήρξε επίδραση από ελληνορθόδοξους μοναχούς (ή απλούς πιστούς) της περιοχής Ιεροσολύμων, που είχαν μετοικήσει απ” την Παλαιστίνη στη Φωκίδα & Φθιώτιδα, για ν” αποφύγουν τις διώξεις , κατ” άλλους των Σαρακηνών ή των Εικονομάχων (τον 8ο αι.) και κατ” άλλους των Σταυροφόρων (το 13ο αιώνα μ.Χ.). Αυτοί που μετοικούσαν έπαιρναν μαζί τους εικόνες, δισκοπότηρα κ.ά. ιερά κειμήλια, μερικοί δε εμόναζαν σε δυσπρόσιτες σπηλιές.

Σ” αυτή την ερμηνεία οδήγησε : α’ Η παρατήρηση ότι στη Φωκίδα & Φθιώτιδα υπάρχουν πολλά αγιάσματα με «ιεροσολυμιτικά» ονόματα (πβ. Αγιαρσαλή, Αρσαλή κ.ά., που αναφέραμε στην αρχή, και Αββάς Ζωσιμάς στη Βελίτσα).

β’ Η ανεύρεση στην Ελάτεια ενός ενεπίγραφου λίθου, που πιστεύεται από πολλούς ότι μεταφέρθηκε εκεί απ” την Κανά της Γαλιλαίας.(24)

Ο κ. Δ. Λουκάτος επισημαίνει ότι στα Μεσαιωνικά χρόνια υπήρχαν και ιεραποστολικά ταξίδια των Μοναχών του Αγίου Τάφου στους Ελλαδικούς τόπους, όπου εκτός από τη στερέωση της πίστης ( από κίνδυνο Μωαμεθανών, Δυτικών ) ενεργούσαν και εράνους για συνδρομή των αγίων τόπων – έκτιζαν εκκλησάκια, ή και Μονές. Όπως π. χ. στην Κεφαλληνία το 1559 ο ασκητής Γεράσιμος Νοταράς, που αναφέραμε στη σελ.1, ήταν ιεραποστολικός ταξιδιώτης που είχε ζήσει 12 χρόνια στον Άγιο Τάφο. (14^α)

Υπάρχουν όμως και παραλλαγές αυτής της ερμηνείας : Σύμφωνα με τον Ενισλείδη (25 ), «…Πολλοί Λατίνοι μοναχοί από την Ιερουσαλήμ ανήκοντες εις το ιερόν τάγμα των Ιωαννιτών, εγκατεστάθησαν εις την Βοιωτίαν, ενώ άλλοι ανήκοντες, εις το ιερόν τάγμα των Ναϊτών, εγκατεστάθησαν εις την Μενδενίτσαν και το Ζητούνι. Εις αυτούς δε εδόθησαν πολλά κτήματα, και ίσως ένα από αυτά να είναι το μοναστήρι της Δαυλείας Ιερουσαλήμ και το μετόχι ή εξωκκλήσι της Αμφικλείας Αγιαρσαλή – Αγία Ιερουσαλήμ».

Κάτι παρόμοιο γράφει και ο Τρ. Παπαναγιώτου (26) : “…Η ύπαρξις του είδους τούτου των ναϋδρίων μαρτυρεί την κατοχήν του τμήματος της Φθιώτιδος και Λοκρίδος μεταξύ Υπάτης, Μενδενίτσης, Καρυάς, Αμφίκλειας και Τιθορέας υπό των Ναϊτών ιπποτών κατά την Φραγκοκρατίαν (1204 – 1414 μ. Χ. ) ” .

Οπωσδήποτε, βέβαια, η επικάλυψη του ονόματος της μάρτυρος Ιερουσαλήμ από το ομόηχο όνομα της πόλης Ιερουσαλήμ οφείλεται κυρίως στο ότι ο λαός άκουγε το όνομα της άγιας πόλης πάρα πολύ συχνά (από τους κληρικούς, τους μοναχούς, τους ψάλτες, κ. λ.) . Έτσι, σε συνδυασμό και με άλλες συνθήκες, φαίνεται ότι λησμονήθηκε σταδιακά η μνήμη της, και η λατρεία της υποκαταστάθηκε από τη λατρεία της Παναγίας, που τόσο άμεσα συνδέονταν μα την ιερή πόλη. Πάντως, για να διατυπωθεί ασφαλής ερμηνεία χρειάζεται να έλθουν στο φως κι άλλα στοιχεία.

Υστερα απ” όλα τα παραπάνω,νομίζουμε ότι έγινε φανερό πως η προσπάθεια μερικών μελετητών να ερμηνευτεί η διάδοση του τοπωνυμίου «Αγιαρσαλή», κακώς περιορίστηκε στο χώρο της Φθιωτιδοφωκίδος. Αντίθετα, οποιαδήποτε μελλοντική έρευνα θα πρέπει πρώτα να μελετά το φαινόμενο σε πανελλήνια κλίμακα κι έπειτα σε τοπική, ώστε η γενική εμπειρία να φωτίσει τις επί μέρους ιδιομορφίες και «τανάπαλιν». (27) .

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ - ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1.Το εξωκλήσι γιόρταζε την Παρασκευή μετά το Πάσχα, δηλ. της Ζωοδόχου Πηγής, αλλά πριν από πολλά χρόνια, ίσως κατά την Τουρκοκρατία, μεταφέρθηκε η γιορτή κι από τότε γιορτάζει την Τρίτη μέρα του Πάσχα. Στο τέλος της γιορτής συνήθιζαν να τελούν αγώνα ανηφορικού ανώμαλου δρόμου, που τον ονόμασαν «Τα Σύκα» , γιατί ως έπαθλο έδιναν τρεις αρμάθες ξηρά σύκα στον πρώτο νικητή, δύο στο δεύτερο και μία στον τρίτο .(κοίτα σχετικό άρθρο στο περιοδικό ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΗΧΩ, Μαθητ. Κοινοτήτων Γυμνασ. – Λυκείου Κ. Τιθορέας, αρ. τεύχους 11, Ιούν.1990, σ. 11-12) .

Και σ” άλλα μέρη, όταν λένε γιορτή «τ’ς Αρσαλής» , εννοούν τη γιορτή της Ζωοδόχου Πηγής (π. χ. στο Μαυρολιθάρι, βλ. Ν. Κοντοσόπουλο στο Αρχείο Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών, χ/φο 803, σ. 64).

Σύμφωνα με τοπική λαϊκή παράδοση της Βελίτσας, οι παλιοί βλέπανε ένα φως στη σπηλιά κι όταν πήγαν εκεί , βρήκαν την εικόνα της Παναγίας, που, θρυλείται, ότι ήταν πρώτα στο βουνό Κνημίς –στο χωριό Καρυά πάνω απ’ τα Καμένα Βούρλα, αλλά έφυγε γιατί δεν είχε ασφαλή σπηλιά. Πράγματι, όπως πληροφορήθηκα πρόσφατα, η σπηλιά αυτή είναι αβαθής, μοιάζει πιο πολύ με προεξέχον γείσο, κάτι σαν φυσικό στέγαστρο.

2. Xρ.Ενισλείδη, Αμφίκλεια,Αθήνα 1939, σ. 98.

3.Αρχιμανδρίτου Ιερωνύμου Λιάπη, Μονή Ιερουσαλήμ Δαυλείας, έκδ. Ιεράς Μητροπόλεως Θηβών κ. Λεβαδείας, ΑΘΉΝΑΙ 1974, σ.24.

3^α. Βλ. Σπύρου Κοκκίνη, Τα Μοναστήρια της Ελλάδος, Αθήνα 1976, σελ. 148

4.Το ίδιο με την παραπομπή 3.

5.Tρ.Παπαναγιώτου, Ιστορία & Μνημεία της Φθ/δος, εν Αθήναις 1971, σ.302 και ΑΘ. Φλώρου, Λεξικό της Ν. Ελληνικής και Τάκης Ευθυμιόπουλος, περιοδ. Υπάτη 5, Ιαν. 1981, σσ.46 & 57, και Ν. Σολόπουλος, περιοδικό Υπάτη 5, σσ. 59-63.

6. Ιω. Θωμόπουλος, Τοπωνυμική μελέτη της νήσου Κέω, Ανάτυπον εκ της επετηρίδος Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, Αθήναι 1963, σελ.49

7. Ή “Αϊρσαλή : από την εκκλησία σπηλιά που υπάρχει .” ( Ιερέας Διομήδης Παναγιωτόπουλος, Λαογραφικά και Ιστορικά Στοιχεία Ξυλικών, Λαμία 1999, σελ. 58 )

7α.. Τρ. Παπαναγιώτου, όπ. π.

8. Α. Χ. Ζώη, Λεξικόν Φιλολογικόν & Ιστορικόν Ζακύνθου, εν Ζακύνθω 1898.

8α. Διον. Ζακυθηνού, Κεφαλληνίας ιστορικά και τοπικά, Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών 6, 1929, σσ. 184-185 και 197. Στο άρθρο αυτό παρατίθεται ένα απόσπασμα από την Αλεξιάδα της Αννης της Κομνηνής, η οποία αναφερόμενη στο θάνατο του Ροβέρτου Γισκάρδου (1085 μ.Χ.) γράφει μεταξύ άλλων:ο Ρ. Γ.»…εγκαρτερών περί τον Αθέρα (ακρωτήριόν τι τούτο της Κεφαλληνίας) λάβρω κατέχεται πυρετώ. Μή υποφέρων δε την του πυρετού φλόγωσιν ύδωρ ψυχρόν αιτεί. Των δε περί αυτόν απανταχού σκεδασθέντων εις την του ύδατος ζήτησιν, των εγχωρίων τις προς αυτούς φησιν : οράτε ταυτηνί την νήσον Ιθάκην. Εν αυτή πόλις μεγάλη πρώην ωκοδόμηται Ιερουσαλήμ καλουμένη, καν τω χρόνω ηρείπωται· “εν αυτή πηγή ην πότιμον ες αεί και ψυχρόν ύδωρ αναδιδούσα» . Ταύτην ο Ρομπέρτος ακούσας δέει πολλώ τηνικαύτα συνεσχέθη· συμβαλών ουν τον Αθέρα και την πόλιν Ιερουσαλήμ τον εφιστάμενον αυτώ θάνατον τηνικαύτα επεγίγνωσκεν.Και γάρ πρό πολλού τινες αυτώ εμαντεύοντο … ότι «μέχρι και αυτού του Αθέρος άπαντα μέλεις υποτάξαι εκείθεν δε εις Ιερουσαλήμ απερχόμενος το χρεών λειτουργήσεις» . Είτε δε ο πυρετός τούτον ανήλωσεν είτε πλευρίτις η νόσος ήν, ακριβώς λέγειν ουκ έχω. Τέως δε έξ ημερών τελευτά» . (Αλεξιάς 1, σελ. 197-198, έκδ. Reifferscheid) .

Στη συνέχεια ο Δ. Ζακυθηνός αναφέρει την άποψη του Αντ. .Μηλιαράκη (Πολιτική Γεωγραφία του νομού Κεφαλληνίας, σ. 67-69) ότι τα αναφερόμενα απ” την Αννα Κομνηνή «…φέρουσι χαρακτήρα μυθικής διηγήσεως…» και προσθέτει ότι κι ο ίδιος θα συμφωνούσε, «… εάν ωρισμένα γεγονότα δεν ήρχοντο να κλονίσουν την γνώμην ταύτην…» . Υστερα παραθέτει δυο μαρτυρίες : «…Ηδη ο Ηopf σημειώνων το πράγμα παρετήρησεν ότι εν τω πρακτικώ της Λατινικής Επισκοπής του 1264 μ. Χ. γίνεται μνεία χωραφίου της αγίας Ιερουσαλήμ…Επίσης εν Ενετικώ εγράφω της 22ας Ιουνίου του έτους 1585 μ.Χ. γίνεται μνεία του μοναστηρίου της Αγίας Ιερουσαλήμ (monasterio di Santa Maria di Hierousalem), το οποίον γνωρίζομεν ότι βραδύτερον μετωνομάσθη εις μοναστήριον του Αγίου Γερασίμου, του προστάτου αγίου της νήσου…Πολλής προσοχής όμως άξιον είναι το ότι «προς τα ΒΑ του Αθέρος επί της δυτικής παραλίας της Ερίσσου . . . υπάρχει θέσις καλουμένη τα νυν αγία Ρουσαλή και μικρός αυτόθι κολπίσκος κλειόμενος υπό νησίδος» (Μηλιαράκης, όπ. π., σ.170)

Προβληματίζεται όμως ο Ζακυθηνός, γιατί η Αννα Κομνηνή τοποθετεί την Ιερουσαλήμ στην Ιθάκη, και, αφού εξετάζει διάφορα ενδεχόμενα, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η βυζαντινή συγγραφέας παρασύρθηκε απ” την αρχαιομάθειά της.

Και τέλος επισημαίνει ότι ο Ιταλός γεωγράφος Βenedeto Bordone αναφέρει παρόμοια με την Αννα Κομνηνή, με σπουδαιότερη διαφορά ότι ο ιταλός γεωγράφος ταυτίζει την Ιερουσαλήμ με τη μεσαιωνική και σημερινή Ζάκυνθο. (Ζακυθηνός, όπ. π., σ.186) .

Ας σημειωθεί εδώ ότι αργότερα ο Δικαίος Βαγιακάκος έγραψε : « . . . νομίζω ότι η υπό της Άννης Κομνηνής μαρτυρουμένη πόλις Ιερουσαλήμ έκειτο εν Ιθάκη και εις την θέσιν του σημερινού Πόλι» . ( Βλ. Δικαίου Βαγιακάκου, Εκ του τοπωνυμικού της Ιθάκης, Επετηρίς Εταιρίας Βυζαντινών Σπουδών 29, 1959, σελ. 348 ) .

8β. Δ. Βαγιακάκος, ΕΕΒΣ 29, 1959, σελ, 343.

9. Γεωργακάς Δ. – Μc Donald, Place names of Saouthwest Peloponness, Athens 1967, αρ.292-3^α.

10.Το ίδιο με την παραπομπή 6. και ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ 11, σελ. 564.

11. Καλινδέρης Α. Μ. , Ο βίος της κοινότητος Βλάτσης…,Θεσ/νίκη 1982, σ. 515.

11^α. « Υπάρχει προσκυνητάρι (εικονοστάσι) αφιερωμένο στην “Αγία Αρσαλιά” , που γιορτάζει . . . τη Μεσοπεντηκοστή » ( Άγγελος Ν. Δευτεραίος, Έκθεσις Λαογραφικής Ερεύνης εις περιοχάς Ν. Γρεβενών, 25 Ιουλ. – 15 Αυγ. 1966, Επετηρίς Κέντρου Ερεύνης Ελληνικής Λαογραφίας 18 – 19, 1965 – 66, σ. 322. Ευχαριστώ για την υπόδειξη τον κ. Μανόλη Βαρβούνη, Καθηγητή Λαογραφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης ) .

12. Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού, Γεωγραφικό Λεξικό Ελληνικών Τοπωνυμίων.

13. Αρχιμανδρίτου Χαρ. Δ. Βασιλοπούλου, Η Αγία Ιερουσαλήμ, εκδ. ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΤΥΠΟΥ, Αθήναι 1980, σ. 5 .Επίσης : Γ. Χιονίδης, Ιστορία της Βέρροιας, τόμοι Α-Β 1960-1970.

13^α. Ν. Καλομενοπούλου, Κρητικά, ήτοι τοπογραφία και οδοιπορικά της νήσου Κρήτης, εν Αθήναις 1894, σελ. 184.

14. MΑΘΗΤΙΚΗ ΗΧΩ, όπ. π., σημ. 1.

Συνηθίζεται σ” όλη την Ελλάδα την Παρασκευή μετά το Πάσχα να γίνονται πανηγύρια «παρά τα αγιάσματα». Υπάρχουν δε όμοιες παραδόσεις στη Βελίτσα και στην Υπάτη, όπως π. χ. ότι η διασκέδαση μετά τη λειτουργία δεν πρέπει να γίνεται με τη συνοδεία μουσικών οργάνων, γιατί δεν το επιτρέπει η Παναγία. Αναφέρουν μάλιστα συγκεκριμένα ονόματα παλιότερων συγχωριανών τους που τόλμησαν να ανεβούν στη σπηλιά και να παίξουν με τα όργανά τους για να συνοδεύσουν τους χορευτές, αλλά αμέσως έπεσαν στο γκρεμό, κυλίστηκαν ως κάτω και μόλις που γλύτωσαν. (Κοίτα περιοδ. ΥΠΑΤΗ 5, όπ. π. σημ. 5) .

14^α. Αυτό επισημαίνει κι ο καθηγητής της Λαογραφίας κ. Δ. Σ. Λουκάτος, «η Ρουσαλή είναι κυρίως Μοναστηριακή Παναγία, ασκηταριό με νερά, όπου το Ρου- έχει παρήχηση νερών» , σε επιστολή που είχε την καλοσύνη να μου στείλει στις 14 – 6 – 1991 με πολύτιμες υποδείξεις και εύστοχες παρατηρήσεις για την πρώτη δημοσίευση του άρθρου μου στο τεύχος 10 του περιοδικού ΕΜΒΟΛΙΜΟΝ, Άσπρα Σπίτια Βοιωτίας, Άνοιξη 1991, σελ. 41 – 46. Εκφράζω και πάλι τις θερμές μου ευχαριστίες. .

15.Η πρώτη μαρτυρία υπάρχει στον κώδικα Ν = Codex bibliothecae Nationalis Parisiensis 1617, membraneus . . . «ετελειώθη η βίβλος αύτη επί βασιλέως Ρομανού του Διογένους,…binis columnis an(no) 1071″ , και δημοσιεύεται στο PROPYLAEUM AD ACTA SANCTORUM,BRUXELLIS 1902,σελίδα ΧΧΧV κ. στη στήλη 845 αναφέρεται : «Iουλίου 26 . . . και άθλησις των αγίων Αππίωνος και Ιερουσαλήμ» .

Η δεύτερη στον κώδικα Cg: 1, 2 = Codex bibliothcae civitatis Lipsiensis … anno 1172 … + εγράφη το παρόν συναξάριον διά χειρός Βασιλείου του Ρηγινού εν έτει στχπ’».,και δημοσιεύεται επίσης στο PROPYLAEUM …, στήλη 877, 54.

Το Αγιολόγιον ( Ευχολόγιον ) της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος αναφέρει Μάρτυρα Αγίαν Ιερουσαλήμ, Βερροίας, 4 Σεπτεμβρίου ( ή 26 Ιουλίου ) .

15α. Γ. Χιονίδης, Ιστορία Βέρροιας, σ.189.

16. Βλ. Τάκη Ευθυμιόπουλο στο Περιοδ.ΥΠΑΤΗ 5, όπ. π. , σημ. 5.

Για την Αγιαρσαλή της Βελίτσας ο συνταξ. Ιερέας Σταύρος Ντούρος είχε ακούσει από παλιότερους την εξής παράδοση : Κατά την εποχή των σταυροφοριών μερικοί χριστιανοί απ” τη Συρία και τις γύρω απ” τα Ιεροσόλυμα περιοχές αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα πάτρια εδάφη ,για ν” αποφύγουν τη βάρβαρη συμπεριφορά ή και τον αφανισμό τους από τους Σταυροφόρους Φράγκους. Ετσι ήρθαν στην Τιθορέα, στην Αμφίκλεια και στη Δαύλεια ως φιλοξενούμενοι πρόσφυγες. Μερικοί απ” αυτούς εμόνασαν σε απρόσιτες σπηλιές του Παρνασσού.

Αυτός που εγκαταστάθηκε πάνω απ” τη Βελίτσα είχε μαζί του την εικόνα της Παναγίας των Βλαχερνών – Ζωοδόχου Πηγής και στό όνομα αυτής της εικόνας αυτοσχεδίασε ένα λατρευτικό χώρο μέσα στη σπηλιά που πήρε το όνομα «Αγία Ιερουσαλήμ» ή «Αγιαρσαλή» . (ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΗΧΩ, όπ. π. σημ. 1)

17. ΘΗΕ 5 = Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια Αθανασίου Μαρτίνου, τόμος 5, Αθήναι 1964, στο λήμμα «Διομήδους Αγίου Μονή».

17^α. . Στη Ρόδο μαρτυρείται ήδη απ’ το 1383 – 99 μ. Χ. κυριώνυμο «Ιερουσαλήμ» ( PLP = Prosopographisches Lexikon der Palaiologen Zeit, VERLAG DER ÖSTERREICHISCHEN AKADEMIE DER WISCHENSCHAFTEN, WIEN 1995, ADDENDA 1 – 12, 53, 93607. Στην Πάρο και στη Θήρα είναι όνομα γυναικός : « Ιερουσαλή, η »( Δικαίος Β. Βαγιακάκος, Εκ του τοπωνυμικού της Ιθάκης, ΕΕΒΣ 29, 1959, σελ. 348 ) . Επίσης στον τηλεφωνικό κατάλογο του ΟΤΕNET έτους 2000 εντοπίσαμε αρκετές σχετικές μαρτυρίες. γυναικείων βαπτιστικών. Aκόμη δε, εντοπίσαμε και τρεις περιπτώσεις ανδρικών βαπτιστικών μόνο στη Μακεδονία.( στο Νομό Σερρών και Θεσ/νίκης) . Ρωτήσαμε τηλεφωνικά τους κυρίους που έφεραν το όνομα Ιερουσαλήμ, για ποιο λόγο τούς έδωσαν αυτό το όνομα, και ο μεν ένας μάς απάντησε ότι «δεν στέκονταν τ’ αδέρφια», δηλ. πέθαιναν, και του «δώσαν τ’ όνομα για να στέκουν» , δηλ. για να ζουν, οι δε άλλοι δύο απάντησαν ότι δόθηκε το όνομα του παππού του καθενός. Τον ένα δε τον αποκαλούν οι δικοί του «Ρώσση», τον δε άλλον «Μάκη» , δηλ. με συγκεκομμένους τύπους του ονόματος.

Ο Αθανάσιος Μπούτουρας παραθέτει την άποψη ότι το βαπτιστικό «Ιερουσαλήμ» προέκυψε «εκ του ονόματος της Αγίας πόλεως» . ( Στο έργο του:.Τα ΝΕ κύρια ονόματα, ιστορικώς & γλωσσικώς ερμηνευόμενα, εκδ. ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ, ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ 1912, σελ. 127 ) .

18. Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν «Ήλιος»

19. Στο περιοδικό ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ 9, σ.284, όπου έγραφε κριτική για το βιβλίο: Nίτσου Ν., Μονογραφία περί της εν Ηπείρω κώμης του Τσαμαντά,εν Αθήναις 1926.

20. Στο περιοδ. ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ 11,1934-1937,σ.282 βιβλιοκρισία του βιβλίου της V.Cottas,Le theatre a Byzance,Paris 1931.

21. Κ.Τσιλίκης,Τοπωνύμια των Αμπελακίων,Θεσσαλικό Ημερολόγιο 6, 1984, σ. 147 : «στ” Αρσάλια : ισιώματα του χωριού. Το τπν. έχει σχέση με τα Ρουσάλια > α- προθετ. + Ρουσάλια…, που είναι το ετήσιο πανηγύρι προς τιμήν των νεκρών, που γινόταν το Σάββατο πριν την Πεντηκοστή. Τα Ρουσάλια είναι γνωστά και ως Αρσαλιός και Ρουσαλιός…στην Κρανιά Ελασσόνος…».

22. Πρβλ. α” ) Ολ. Μαυροφείδου – Φωτ. Κυριακίδου, Τραγούδια και παραμύθια από το Λειβάδι της Χαλκιδικής, ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΙΒ’, σ.381, β’) Δημ. Λουκοπούλου, Σύμμεικτα λαογραφικά Μακεδονίας,ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤ’,134-135:Oι μάχες των μεταμφιεσμένων λουγκατσαραίων κατά την Πρωτοχρονιά λέγονταν Αρσάλια, καθώς και οι τόποι όπου διεξάγονταν, γ’) Ακόμα και στη Βουλγαρία μιλούν για τα ρουσάλια = στοιχειά του σπιτιού (Μ. Θ. Λάσκαρις, Βιβλιοκρισία στο βιβλίο του Μ. Αρναούδωφ, Σχεδιάσματα βουλγαρικής λαογραφίας, Σόφια 1934) . Ο Βούλγαρος συγγραφέας παραδέχεται ελληνική επίδραση.

Επίσης στο Μοναστήρι της Γιουγκοσλαβίας λέγεται Κουτσοβλαχιστί Sumbati di Rsalja και στη Μακεδονία η Κυριακή της Πεντηκοστής καλείται Duminica di Risjali. (ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ Δ’, Σ. 327).

23. Περιοδ. ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ Δ’, σ. 749.

24.Πιο συγκεκριμένα ,βόρεια της Ελάτειας στο ύψωμα «Αγιος Αθανάσιος» , ανάμεσα στα ερείπια αρχαίου ναού του Ασκληπιού , βρέθηκε απ” τον αρχαιολόγο P. Paris «…λίθος καλώς λελαξευμένος, ως αποτελών μέρος ευπρεπούς οικοδομής. Έχει μήκος 2.30 γαλλικού μέτρου, πλάτος 0,66 και πάχος 0,30, το βάρος αυτού είναι ανώτερον των 1200 οκάδων. Επί της στενοτέρας των πλευρών αυτού αναγιγνώσκεται επιγραφή διά γραμμάτων του Ε”

αιώνος μ.Χ. η εξής:

« +ΟΥΤΟΣ ΕΣΤΙΝ Ο ΛΙΘΟΣ ΑΠΟ ΚΑΝΑ ΤΗΣ ΓΑΛΙΛΑΙΑΣ ΟΠΟΥ ΤΟ ΥΔΩΡ ΟΙΝΟΝ ΕΠΟΙΗΣΕΝ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ+ … »

Τα παραπάνω αναφέρει μεταξύ άλλων ο Ιερώνυμος Λιάπης(όπ. π .σημ. 13). Για περισσότερα κοίτα το σχετικό κεφάλαιο του Σπυρίδωνα Λάμπρου (Νέος Ελληνομνήμων Α’, σελ. 173 κεξ. ) ο οποίος διακρίνει και μια αντίδραση των κατοίκων της Βοιωτίας,Φωκίδας και Φθ/δας που εκδηλώθηκε τον 11ο μ. Χ. αι. εναντίον της ολοένα αυξανόμενης επιρροής της Μονής του Οσίου Λουκά, περίπου όπως των Φωκέων εναντίον των Δελφών κατά την αρχαιότητα. Θεωρεί όμως ότι είναι αδύνατο να εξαχθούν συμπεράσματα, γιατί ελλείπουν πολλά στοιχεία.

Εκτενή μελέτη έχει δημοσιεύσει και ο καθηγητής Καλογεράς, που υποστήριξε την άποψη ότι πράγματι ο λίθος μεταφέρθηκε από μοναχούς της Παλαιστίνης.

25.Οπ.π.,σημ.2,σ.98.

26.Οπ.π.,σημ.5.

27.Μερικοί ερμηνεύουν το τοπικό φαινόμενο βασιζόμενοι στην αντίληψη ότι τα σχετικά τοπωνύμια απαντούν μόνο στην κεντρική Στερεά Ελλάδα. Για παράδειγμα :»…Η μετανάστευση Παλαιστινίων στην περιοχή την εποχή αυτή μαρτυρείται και από την ύπαρξη εδώ ναών που δεν απαντώνται στην υπόλοιπη Ελλάδα, αναφερομένων στην Αγία Ιερουσαλήμ όπως συμβαίνει στη Δαύλεια, την Τιθορέα (Βελίτσα) , την Αμφίκλεια (Δαδί)…» (Κοίτα:Χαρ.Θάνος, Ο εξ Ελατείας Λίθος από Κανά της Γαλιλαίας,»Στερεά Ελλάς» 173,Νοέμβρ.1983,σ.17/337).

[Πρόκειται για ένα σχόλιο στην ιστοσελίδα e-tithorea.gr, όπου δημοσίευσε ο Δημήτρης Σασιάκος ρεπορτάζ και φωτογραφίες απ’ τη γιορτή στην Αγιαρσαλή τη 2^η μέρα του Πάσχα 2011. Γράφει και για τα «Σύκα»- τους αγώνες που ακολούθησαν] :

ιεροσολυμιτης. says:

April 27, 2011 at 6:20 pm

αξιζει να σημειωσετε οτι ο σπηλαιωδης ναος δεν ειναι της αγιας ιερουσαλημ αλλα της ζωοδοχου πηγης ονομασθηκε ετσι διοτι ηρθαν και δημιουργησαν τον ναο αυτο 1 η περισσοτεροι μοναχοι απο την ιερουσαλημ διωκομενοι απο τους αραβες.. εαν καποιος ψαξει και γνωριζει θα βρει διαφορα στοιχεια σε καποια σημεια του ναου (ιερο και αλλα) ακομη πιο ενδιαφερον ειναι το σημειο οπου γινοταν η τελετη του αγιασμου και το βαπτιστηριο (δυστηχως δεν ειδα φωτογραφιες απο αυτα) αξιζει επισης να πουμε οτι το σημειο οπου γινοταν ο αγιασμος καθε χρονο της αναληψεως ή της εορτης της ζωοδοχου πηγης γεμιζει νερο.

“ ΛΙΔΩΡΙΚΙ “

Παρόμοιο εκκλησάκι , σπηλαιώδης δηλαδή ναός , μέσα σε βράχο στις απόκρημνες βραχοπλαγιές της Γκιώνας υπάρχει και στη Δωρίδα , στο δρόμο Λιδορικίου - Συκιάς , λίγο πριν τη Συκιά . Κι’ εδώ ο ναός είναι αφιερωμένος στην Ζωοδόχο Πηγή και γιορτάζει την Παρασκευή μετά το Πάσχα και εδώ έχει πάρει το όνομα Αρσαλή , όπως και όλα τα άλλα εκκλησάκια . Το πότε χτίστηκε και από ποιόν θα μας απασχολήσει στο επόμενο . Πάντως και εδώ , ισχύουν διάφορες παραδόσεις που λένε , πως απ’ το απέναντι χωριό , τον Κονιάκο , έβλεπαν τα βράδια ένα φως στα βράχια της Γκιώνας , στο σπήλαιο . Κάποιοι πήγαν στο σπήλαιο και βρήκαν την εικόνα , την πήραν μαζί τους και τη φύλαγαν σε κάποια εκκλησία , αλλά εξαφανίστηκε ξαφνικά , οπότε οι ΄πιστοί , ψάχνοντας τη βρήκαν πάλι στο σπήλαιο και έτσι έγινε το εκκλησάκι .

Υπάρχουν πολλές εκδοχές , κάποιες απ’ τις οποίες είναι ιστορικά τεκμηριωμένες , αλλά και με αυτές θα ασχοληθούμε στα επόμενα .