H EΠΑΡΧΙΑ ΔΩΡΙΔΟΣ ΣΗΜΕΡΟΝ ( 1849 )

   ΕΚΘΕΣΗ  ΤΟΥ  ΤΟΤΕ  ΕΠΑΡΧΟΥ  Κ.ΚΑΛΑΜΙΔΑ

Στην προσπάθειά μας , αγαπημένοι μας φίλοι , να σας δώσουμε όσο πιο πολλές πληροφορίες για την Πατρίδα μας , τον τόπο μας , τη Δωρίδα , δημοσιεύουμε  μια διοικητική έκθεση του Έπαρχου της Δωρίδας , που περιγράφει με εξαιρετικό τρόπο την τότε κατάσταση , δίνοντας παράλληλα και σημαντικές πληροφορίες , ιστορικού και αρχαιολογικού ενδιαφέροντος . Η έκθεση αυτή δημοσιεύτηκε στο περιοδικό " ΠΑΝΔΩΡΑ " την 15.3.1854 .
Απολαύστε την :
" Δημοσιεύομεν ευχαρίστως το επόμενον απόσπασμα της κατά το 1849 έτος γραφείσης διοικητικής εκθέσεως του κ. Επάρχου Δωρίδος . Η Ελλάς άπασα είναι στάδιον περιέργων αρχαιολογικών και τοπογραφικών ερευνών και αν άπαντες οι κατά τόπους διοικηταί εδείκνυον την πεφωτισμένην φιλοτιμίαν του Κ.Καλαμίδα , μεγάλη εκ των εκθέσεων αυτών ηδύνατο να προσγίνη εις την επιστήμην ωφέλεια , ουχί τοσούτον διά την ορθότητα των συμπερασμάτων πάντοτε , όσον διά την των δεδομένων ακρίβειαν ".
( Περιοδικό " Πανδώρα " 15-3-1854 ) .
Το μέρος τούτο της εκθέσεώς μου χρήζει και μελέτης εμβριθούς και χρόνου μακρού , διά ν' αναπτυχθεί προσηκόντως . Το επ' εμοί όμως θέλω περιγράψει μόνον τας υπαρχούσας κατά την επαρχίαν αρχαιότητας με μικράς τινάς αρχαιολογικάς παρατηρήσεις .
Δεν δύναμαι να σιωπήσω ότι των πλείστων δήμων η ονοματοθεσία είναι ανακριβής , διότι εκείνοι , οίτινες πρώτοι έθεσαν τα ονόματα , και ώρισαν τας θέσεις των αρχαίων δήμων , ολίγον εμελέτησαν τας αρχαίας γεωγραφίας , και ολίγον παρέβαλον την σημερινήν των επαρχιών διαίρεσιν με την αρχαίαν .
Κατά τας υπαρχούσας ονοματοθεσίας των δήμων ημείς έχομεν σήμερον μόνον τα ονόματα , ουχί δε και τα πράγματα , εις ολίγους δ' έχομεν αμφότερα . Φέρω παράδειγμα την επαρχίαν Δωρίδος .
Κατά τας αρχάς του σχηματισμού των δήμων διηρέθη και η επαρχία Δωρίδος εις ένδεκα δήμους , Αιγιτίου , Υαίας , Κόρακος , Κροκυλίου , Οφιονίας , Βωμών , Ποτιδανίας , Οινεώνος , Τολοφώνος , Ολισσόνος και Οιάνθης . Αλλά κατά το 1836 συνεχωνεύθησαν οι τρεις πρώτοι εις ένα υπό το όνομα , δήμος Αιγιτίου , οι τρεις δεύτεροι , εις άλλον υπό το όνομα δήμος Κροκυλίου , οι της Ποτιδανίας και οι τρεις τελευταίοι , εις τέταρτον , υπό το όνομα , δήμος Τολοφώνος .
Αλλά κατά τον Στράβωνα , η αρχαία Δωρική χώρα ήτο τετράπολις , και αι τέσσαρες πόλεις εκαλούντο Ερινεός (ο) , Βοίον (το) , Πίνδος (η) , Κυτίνιον (το) . Ιδού δε πως εκφράζεται : " Τοις δε Λοκροίς , τοις μεν Εσπερίοις συνεχείς εισίν Αιτωλοί , τοις δ' Επικνημιδίοις Αινιάνες , οι την Οίτην έχοντες , και μέσοι Δωριείς .Ούτοι μεν ουν εισίν οι την τετράπολιν οικήσαντες , ην φάσιν είναι Μητρόπολιν των απάντων Δωριέων , πόλεις δ' έσχον Ερινεόν , Βοίον , Πίνδον , Κυτίνιον . Υπέκειται δε Πίνδος τον Ερινέον . Παραρρεί δ' αυτήν ομώνυμος ποταμός , εμβάλλων εις τον Κηφισσόν , ου πολύ της Λιλαίας άπωθεν . Τινές δε Ακύφαντα λέγουσι την Πίνδον ".
Που είναι σήμερον ο Ερινέος , που το Βοίον , που η Πίνδος , που το Κυτίνιον ; Κατά το γεωγραφικόν λεξικόν του Κ.Σκαρλάτου Βυζαντίου , ο Ερινέος είναι η σήμερον καλουμένη Αρτοτίνα . Αλλά , κατά το Λεξικόν του Νικολάου Λωρέντου , ήτο πόλις δωρική περί το όρος Πίνδον . Το Βοίον , πόλις πλησίον του Ερινέου , επί του όρους Παρασσού , το Κυτίνιον , πόλις και αύτη επί του όρους Παρνασσού και η Πίνδος , πόλις της Δωρίδος επί του ομωνύμου ποταμού εν τη Δωρική χώρα .
Ας έλθω ήδη εις τους προ του 1836 και νυν δήμους της Δωρίδος . Το Αιγίτιον ήτο κώμη της Αιτωλίας παραθαλασσία ( Θουκυδ. γ' 97 ) , και , ως τοιαύτη έκειτο βεβαίως εκείθεν της Ναυπάκτου , καθότι όλον το από Κρίσσης μέχρι Ναυπάκτου παράλιον εθεωρείτο ως χώρα των Οζόλων , διά τούτο και ο Κ.Σκαρλάτος Βυζάντιος εχαρακτήριζεν ως Αιγίτιον την Βελίτζαν , χωρίον της Αιτωλίας . Σήμερον όμως πρωτεύουσα του δήμου Αιγιτίου είναι το Λοιδωρίκιον , κώμη μεσόγειος και ενταύθεν της Ναυπάκτου 12 ώρας . Η Υαία , κώμη επί της χώρας των Οζόλων Λοκρών , κειμένη αρκτικώς της Αμφίσσης , { Στέφ. Βυζ . και Θουκυδ γ' 101 ) .
Εις τον πρώτον σχηματισμόν των δήμων το Μαλανδρίνον ωνομάσθη ούτως , ίσως προσφυώς . Ο Κόραξ , όρος απότομον και πετρώδες χωρίζον την Αιτωλίαν από τους Λοκρούς Οζόλας ( Στράβ.) κατά δε το 1835 εσχηματίσθη δήμος Κόρακος από τα χωρία Γρανίτζαν , Κλήμα και άλλα τινά κείμενα εις τας ανατολικάς υπωρείας του όρους Κόρακος . Το Κροκύλιον , πόλις της Αιτωλίας , κειμένη μεταξύ Τειχίου και Ποτιδανίας ( Θουκυθ.γ' 96 ) και ήδη το χωρίον Πεντευιοί , όπου υποθέτω το Τείχιον , ως κατωτέρω θέλω εξηγηθή . Η Οφιονία , Οφιονείς , λαός της Αιτωλίας , κατοικών περί το όρος Κόρακα , και εκτεινόμενος έως του Μαλιακού κόλπου , κατά δε το 1835 εσχηματίσθη δήμος Οφιονίας από τα χωρία Βοστινίτζας κ.λ.π.ο δε Κ.Σκαρλάτος Βυζάντιος υποθέτει ως Οφιονίαν το χωρίον Βλοχόν . Οι Βωμοί , όρος της Αιτωλίας , σχηματίζον το δυτικόν μέρος της Οίτης , τα νυν , Άνινος , όρος Στεφ., και Βωμιείς , λαός της Αιτωλίας , συνεχόμενος με τους Οφιονείς , και κατοικών επί του όρους Βωμία , πλησίον των συνόρων της Θεσσαλίας . - Θουκυδ.γ' 96 . Στράβ.- Κατά δε το 1835 εσχηματίσθη δήμος Βωμών , πρωτεύουσα του οποίου ήταν η Αρτοτίνα , χωρίον ορεινόν , κείμενον άνωθεν του ποταμού Λυκόρμα ( Φίδαρι ) και απέναντι του Αιτωλικού όρους Βωμία . Η Ποτιδάνια , πολίχνη οχυρά εν τη χώρα των Οζόλων , κειμένη επί των ορίων της Αιτωλίας . Σήμερον είναι το Παλαιοξάριον , κείμενον εντεύθεν του ποταμού Πίνδου ( Μόρνου ) , όστις χωρίζει την Ναύπακτον και τον δήμον Αποδοτίας από την Ποτιδανίαν . Ο Οινεών , πόλις μικρά των Οζόλων Λοκρών , κειμένης παραθαλασσίως επί του Κορινθιακού κόλπου με λιμένας - Θου.γ' 98 - Κατά δε το έτος 1835 ήταν το μεσόγειον χωρίον Στύλια , όπου δεν υπάρχουν ουδ΄αρχαιότητες . Η Τολοφών , πόλις επί της χώρας των Οζόλων Λοκρών , κειμένη ανατολικώς -Θουκυδ, Στεφ. Βυζ .- Σήμερον είναι η παράλιος Βυτρινίτζα . Δήμος Ολισόνος ωνομάσθησαν το 1835 τα χωρία Ξυλογαϊδάρας , Βελενίκου και Μαραζιών εκ των κατά την θέσιν " Σούλη Ζευγάρι " φαινομένων αρχαίων ερειπίων , αλλά δεν ηδυνήθην να εύρω την λέξιν ταύτην εις τα γεωγραφικά λεξικά , διά να ίδω που έθετον την κώμην Ολισόνα οι αρχαίοι γεωγράφοι . Οιάνθη και Οιάνθεια , πόλις παραθαλασσία των Οζόλων Λοκρών , κειμένη επί του Κρισσαίου κόλπου . Κατά δε το 1835 ωνόμασαν ούτω το χωρίον Βίδαβον εκ των εν αυτώ υπαρχόντων αρχαίων ερειπίων , εν ω κοινώς παραδέχονται οι Γεωγραφικοί Λεξικογράφοι , ως Οιάνθην , το Γαλαξείδιον , όπου υπάρχουν άπειροι αρχαιότητες
Δια να τεθώσι λοιπόν ακριβώς τα ονόματα των δήμων , και ορισθώσι αι θέσεις , όπου το πάλαι έκειντο αι πόλεις , των οποίων τα ονόματα κλαμβάνουσι σήμερον οι δήμοι , θεωρείται απολύτως αναγκαίον να σχηματισθή επιτροπή τις εκ τριών ανδρών ιστορικών και αρχαιολόγων , και να περιέλθη την Ελλάδα , φέρουσα ανά χείρας τα συγγράμματα όλων των αρχαίων γεωγράφων , διά να συντάξη γεωγραφίαν νέαν κατά σύγκρισιν προς την αρχαίαν . Τότε μόνον θέλει καυχάσθαι ο Έλλην , ότι ηδυνήθη να ανεύρη τουλάχιστον κατά προσέγγισιν τας αρχαίας των προγόνων πόλεις , και δεν θέλει αισχύνεσθαι , αν φέρη το εθνικόν λεγόμενον όνομα , Αιγίτιος , Τολοφώνιος , Ποτιδανιάτης , και Κροκύλιος , ως συμβαίνει σήμερον , ότε καλούμενος ούτω , θεωρείται κατά τους αρχαίους γεωγράφους , ως κάτοικος άλλου δήμου , παρά της διαμονής του .
Μετά την μικράν ταύτην παρέκβασιν έρχομαι ήδη να περιγράψω τας αρχαιότητας της Δωρίδος .
Οδεύων από Λιδωρικίου προς το χωρίον Μαλανδρίνον απήντησα προς αριστεράν της οδού εις ένα ρεύμα , κατάφυτον από πλατάνους , λείψανα κυκλωτικού περιτειχίσματος , προχωρήσας δε επί ώραν 1 1/2 από Λιδωρικίου παρετήρησα εν τω μέσω της οδού άνωθεν της επιφανείας της γης θεμέλια άλλης αρχαίας οικοδομής παριστανούσης πύργον , η θέσις δ' όπου κείται , καλείται υπό των χωρικών " Μάρμαρα " ένεκεν των αρχαίων μαρμάρων , με τα οποία είναι εσκεπασμένον .
Φθάσας εις το χωρίον Μαλανδρίνον παρετήρησα εις τον , προς μεσημβρίαν , κείμενον λόφον σειράν κυκλωπικού τείχους , έχοντος , κατά διαλείψεις , και επάλξεις , και παριστώντος έτι και νυν λαμπρότητα εξαισίαν και κάλλος περιφανές . Αυτόθι βεβαίως υπήρχε κώμη λαμπρά το πάλαι , και ίσως ήτο η Υαία " κώμη επί της χώρας των Οζόλων Λοκρών , κειμένης αρκτικώς της Αμφίσσης , κατά τον Στέφ. Βυζάντιον και τον Θουκυδ.γ' 10 ". Ηπεριφέρεια του τείχους είναι αρκετά εκτεταμένη , και σώζεται σχεδόν ολόκληρος , πλην της μεσημβρινής πλευράς .
Περί το άκρον της αρκτικής πλευράς ου μακράν φαίνεται πέριξ ενός πρίνου μικρού ερείπιον αρχαίας οικοδομής , ήτις ήτο ίσως Ναίσκος τις .
Εις κώμην Βυτρινίτζαν , πρωτεύουσαν του δήμου Τολοφώνος , φαίνονται κατά το μεσημβρινόν παράλιον επί τινος λόφου ερείπια αρχαίου περιτειχίσματος , όπου αναμφιβόλως υπήρχε και αρχαία κώμη , είναι άγνωστον πως ωνομάζετο . Αν αύτη είναι η αρχαία Τολοφών , είναι άδηλον , μολονότι , ως χαρακτηρίζεται από τον Στέφ. Βυζάντιον " πόλις επί της χώρας των Οζόλων Λοκρών κειμένη ανατολικώς " ενδέχεται να είναι αυτή . Ό,τι όμως με κάμνει να διστάζω είναι ότι παραλία ούσα , δεν χαρακτηρίζεται ως τοιαύτη υπό των γεωγράφων και ιστορικών . Έπειτα ο Βυζάντιος παραλληλίζει εις Τολοφώνα με το σήμερον καλούμενον " Μοναστήρι Κούτζιον " οποίον δεν υπάρχει σήμερον ουδέν εις την περιφέρειαν του δήμου Τολοφώνος , πλην ενός επονομαζομένου " Κουτζούρου " , αλλά και τούτο κείται μακράν της Βυτρινίτζας και πλησίον του χωρίου Πλέσσα .
Ενταύθα έμαθον , ότι και εις χωρίον Βίδαβην , κείμενον ανατολικώς της Βυτρινίτζης και απέχον ταύτης ωσεί ώρας δύο , υπάρχει αρχαίον φρούριον αξιολογότερον του της Βυτρινίτζης , αλλά δεν είχον καιρόν να το επισκεφθώ εκ του πλησίον .
Απέναντι των Τριζωνίων καλουμένων νήσων υπάρχει θέσις , καλουμένη " Σούλη Ζευγάρι " . Εκεί επί λόφου υψηλού υπάρχουν , ως έμαθον , ερείπια μεγαλοπρεπούς φρουρίου . Έμαθον προσέτι , ότι και επί της μεγαλυτέρας των ανωτέρω δύο ερημονήσων υπάρχουν φρέατα ποσίμου ύδατος , και ερείπια αρχαίου φρουρίου περί το στόμιον του λαμπρού λιμένος δεξιόθεν .
Εις θέσιν Κουκουβίσταν , απέχουσαν του χωρίου Μάκρυση του αυτού δήμου μίαν ώραν προς μεσημβρίαν , εύρον προς το ρεύμα ερείπιον οικοδομής σπανίας , παριστώσης αρχαίαν αγροτικήν οικίαν . Οι τοίχοι αυτής έχουσι δύο σειράς επιμήκων λίθων εκ σχίστου . Το εξωτερικόν της οικοδομής είναι πολύγωνον και έχει προς άρκτον την είσοδον , το εσωτερικόν  συνίσταται εις πρόδρομον , εις τρεις διαιρέσεις εκ δεξιών , και μίαν ευρύχωρον εξ ευωνύμων .
Αν η οικοδομή αυτή παριστά αρχαίαν οικίαν , όπερ είναι βέβαιον , λύεται δι' αυτής εν σπουδαίον ζήτημα , υπάρχον μέχρι τούδε εκκρεμές μεταξύ όλων , και αυτών των επισημοτέρων αρχαιολόγων , εις των οποίων , ο σοφός Μαριέτος , έφθασε να εξομοιώση τας Ελληνικάς οικίας με τας σημερινάς Τουρκικάς , λόγω μόνον , ότι οι Τούρκοι κατακτήσαντες την Ελλάδα εύρον και οικίας ωκοδομημένας συμφώνως προς τα έθιμά των . ( Περιήγ.Ν.Αναχάρσιδος σελ.413-414 Τομ .2 . )Αλλά περί της προκειμένης οικοδομής κάμνω λόγον εκτενή εις την υπ' αριθ 1784 από 28 Ιουλίου προς την Νομαρχίαν αναφοράν μου .
Το ερείπιον της οικοδομής ταύτης κείται επί ισοπέδου γης , αλλά προς ανατολάς έπεται κρημνός λόγου άξιος , και προς μεσημβρίαν γη κατωφερής , έχει περιφέρειαν ωσεί 50 βασιλ.μέτρων , αι προς ανατολάς και μεσημβρίαν πλευραί διατηρούνται πολύ υψηλότερον υπεράνω της επιφανείας της γης , μέρος της μεσημβρινής πλευράς κατέρρευσε προ πολλού , και το άλλο ήτον ετοιμόρροπον αφ΄ης το επεσκέφθην .
Όταν  έφθασα εις το χωρίον Μηλαίαν του αυτού δήμου , ερευνών περί αρχαιοτήτων , έμαθον , ότι προς ανατολάς του χωρίου εις την μεταξύ των ορέων " Γεωργίου Βουνί , Αετοβούνι και Γρηάς Στρούγκας " φαινομένην κοιλάδα υπάρχουν ερείπια αρχαίου πύργου , εξ ών καλούσιν οι κάτοικοι την θέσιν " Μάρμαρα ", αλλ' επειγόμενος να μεταβώ μετά του Νομοϊατρού εις το χωρίον Στύλιαν , όπου έθνησκον πολλά ζώα εκ της επιζωοτίας , δεν ηδυνήθην να επισκεφτώ τα αρχαία ταύτα ερείπια .
Περιοδεύων τον δήμον Ποτιδανίας , και μεταβαίνων εις την διατηρουμένην Μονήν " Βαρνάκοβαν "είχον αριστερόθεν τα χωρία Καρουτάκια , Παλαιόμυλον , Κλημάκια και τον Κρισσαίον Κόλπον . Ερευνών δε περί αρχαιοτήτων , έμαθον , ότι εις Παλαιόμυλον κατά την θέσιν " Άγιος Νικόλαος " υπάρχει ερείπιον κυκλωπικού μακρού τείχους , εκτεινομένου σχεδόν έως εις την θάλασσαν . Εις θέσιν " Σουλέ " , κειμένην μεταξύ των χωρίων Ομερεφίδι , Λόγκου και Κλημακιών , επί τινος λόφου υπάρχει άλλο ερείπιον αρχαίου φρουρίου , και εις θέσιν καλουμένην Παλαιόκαστρον , διά τούτο και μόνον ότι έχει αρχαίον φρούριον , υπάρχουν επίσης αρχαία ερείπια . Αλλ' εξ όλων αυτών δεν ηδυνήθην να επισκεφθώ εκ του πλησίον , πλην μόνου του κατά την θέσιν Παλαιόκαστρον , κειμένου προς αριστεράν της προς την Μονήν αγούσης οδού . Το αυτόθι όμως φαινόμενον ερείπιον δεν παριστά μεγάλην αρχαίαν κώμην , εκτός αν αυτόθι υπήρχεν η Ακρόπολις , και πέριξ η Πολίχνη , καθόσον μάλιστα ου μακράν εκείθεν και εν τω μέσω της προς την Μονήν οδού εφαίνοντο και πολλοί αρχαίοι τάφοι ευτελείς . Μοι είπον όμως οι οδηγοί μου , ότι εντός της περιφερείας του αρχαίου φρουρίου ευρέθησαν και λάρνακες μαρμάριναι .
Το κατά την θέσιν " Άγιος Νικόλαος " φρούριον παριστά . Ακρόπολιν πόλεως οπωσούν περιφανούς . Επειδή δε το παράλιόν της έχει καλόν λιμένα διά μικρά πλοία , ενδέχεται να έκειτο αυτόθι η αρχαία πόλις " Οινέων " , τοσούτω μάλλον , καθόσον περιγράφεται από τον Θουκυδίδην " πόλις μικρά των Οζόλων Λοκρών , κειμένη παραθαλασσίως επί του Κορινθιακού κόλπου με λιμένας , Θουκυδ.γ' 98 " , καθόσον όλα τα πέριξ αυτής της θέσεως χωρία , κατάφυτα και σήμερον από αμπελώνας , παράγουσι οίνον αξιόλογον . Τα ερείπια του κατά την θέσιν Σουλέ αρχαίου φρουρίου ίσως είναι η Πολίχνη οχυρά εν τη χώρα των Οζόλων , κειμένη επί των ορίων της Αιτωλίας , διότι και γειτνιάζει με την χαρακτηρισθείσαν υπ' εμού " Οινεώνα " πόλιν και ταύτην των Οζόλων .Έπειτα κατά Στράβωνα , ολόκληρον το παράλιον από της Κρίσσης μέχρι της Ναυπάκτου , και αυτής συμπεριλαμβανομένης , μεθ' όλων των γειτνιαζουσών πόλεων και κωμών , εθεωρείτο ως χώρα των Οζόλων .
Από την μονήν Βαρνάκοβαν μετέβην εις Λυκοχώριον του δήμου Ποτιδανίας , όθεν αναχωρήσας κατέβην εις τον ποταμόν Πίνδον , τον οποίον διαβάς εισήλθον εις οδόν άναντη και σκολιάν , άγουσαν εις χωρίον Κωπάκι του δήμου Κροκυλίου . Περί το τέλος της οδού ευρισκόμενος , έμαθον από τους ιππηλάτας μου , ότι προς δεξιάν ου μακράν , εις θέσιν καλουμένην " Σίμου Πλάτανος " , υπήρχε βρύσις και πλησίον αυτής αρχαία ερείπια , καταπεπονημένος αφ' ενός εκ της σκολιάς οδού , και επιθυμών αφ' ετέρου να επισκεφθώ τα αρχαία ερείπια , μετέβην εις την βρύσιν , και είδον ερείπια αρχαίου πύργου οπωσούν μεγαλοπρεπούς .
Οδεύων από του χωρίου Κωπακίου προς το χωρίον Παλαιοκάτουνον , απήντησα προς αριστεράν , ολίγον πριν φθάσω εις το τελευταίον , θέσιν εσκεπασμένην από υψίκομα δένδρα , και ερωτήσας έμαθον , ότι ονομάζεται " του Σωτήρος " , εκ τινος χριστιανικού ναού , τιμωμένου επ' ονόματι του Σωτήρος Χριστού , μετέβην εκεί διά να ίδω τους ναούς , και αντί τούτου , εύρον ερείπια αρχαίου περικαλλούς ναού , ίσως του Σωτήρος Απόλλωνος , εσκεπασμένα από 8-10 υψικόμους πρίνους , και έμαθον , ότι αν και κατελύθη προ ετών ο χριστιανικός ναός , ιερουργεί ενιαυσίως ιερεύς κατά την εορτήν της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος επί των ερειπίων του αρχαίου ναού , τα οποία συνίστανται εις λίθους τετραγώνους και επιμήκεις , καλώς λελαξευμένους και δεικνύοντας οπάς συνεκτικού μολύβδου .
Αναχωρήσας από Παλαιοκάτουνον διά το χωρίον Πεντευιούς , πρωτεύουσαν του δήμου Κροκυλίου , ωδηγήθην εις εν άλλο ναίδιον χριστιανικόν , κείμενον άνωθεν του χωρίου εις θέσιν υψηλήν και εσκεπασμένον επίσης από υψικόμους πρίνους . Παρετήρησα δε, ότι και τούτο ανεκαινίσθη επί των ερειπίων Ελληνικού ναού , πολλά λείψανα του οποίου φαίνονται έτι και νυν .
Απέναντι του Ναϊδίου τούτου και προς τας υπωρείας ενός όρους Αιτωλικού , είδον λείψανα αρχαίου περιτειχίσματος πόλεως εις διαφόρους σειράς , και υποθέτω , ότι αυτόθι υπήρχεν η αρχαία πόλις Κροκύλιον , διότι περιγράφεται από τον Θουκυδίδην γ' 96 ως " πόλις της Αιτωλίας , κειμένης μεταξύ Τειχίου και Ποτιδανίας ". Και αληθώς , αν αποδώσωμεν εις τα ολίγον κατωτέρω του χωρίου Πεντευιών (Πενταγιών ) φαινόμενα ερείπια αρχαίας πόλεως το όνομα του Τειχίου , απέχουσα από μεν της πρώτης 7 περίπου ώρας , από δε της δευτέρας δύο μόνον , εις την σειράν και πέριξ της προς το χωρίον Πεντευιούς οδού φαίνονται και διάφοροι αρχαίοι τάφοι .
Ολίγον κατωτέρω του χωρίου Πεντευιών , πρωτευούσης του δήμου Κροκυλίου , φαίνονται , ως προέφην , ερείπια περιτειχίσματος αρχαίας πόλεως , και υποθέτω , ότι αυτόθι έκειτο η Πολίχνη Τείχιον , διότι περιγράφεται από τον Θουκυδίδην ." Πολίχνη της Αιτωλίας " και γειτνιάζει με το Κροκύλιον , κειμένην  , ως προσημείωσα , μεταξύ Τειχίου και Ποτιδανίας .
Αναχωρήσας από Πεντευιούς , και διευθυνόμενος προς την Αρτοτίναν , δεν απήντησα ουδαμού αρχαιότητας , και ουδ' εις αυτήν την Αρτοτίναν , μαθών δ' εκ τύχης , ότι μακράν αυτής εις μίαν θέσιν Γονυκλησιά , κειμένην επί λόφου υψηλού , υπάρχει εντός της γης μαρμαρινός τις οικοδομή , έσπευσα να μεταβώ εκεί . Θέλω όμως περιγράψει την πορείαν μου , προς οδηγίαν παντός επιθυμούντος να επισκεφθή το αρχαίον οικοδόμημα .
Εκκινήσας από Αρτοτίνης , έλαβον την  οδόν , και μετέβην εις την ημίσειαν ώραν απέχουσαν διαλελυμένην μονήν του Προδρόμου , όπου διανυκτέρευσα . Την επιούσαν αφήκαν έωθεν την μονήν , και κατελθών προς αρκτοδύσιν , έφθασα εις τον ποταμόν Λυκόρμαν , Φίδαριν σήμερον καλούμενον , όστις κυλίων τα ήσυχα , αλλά θρομβώδη ρειθρά του , επήγαινε να εκβάλη εις Μεσολόγγιον , υπό το όνομα " Εύηνος ". διαβάς δε αυτόν , ανήλθον δι' οδού , ανοιγομένης εις την δυτικήν πλευράν του λόφου , εφ' ου κείται η οικοδομή ,και περιεχομένης εις τα όρια του χωρίου Σιτίστας του δήμου Αποδοτίας της επαρχίας Ναυπακτίας . Τέλος έφθασα μετά μίαν ώραν ( από της Μονής ) εις την θέσιν , όπου κείται οικοδομή , στραφείς προς δεξιάν και αφήσας την οδόν όπισθέν μου ωσεί δέκα βήματα .
Τα πρώτα σημεία , τα μαρτυρούντα την ύπαρξιν του αρχαίου οικοδομήματος , είναι επτά λίθοι ετερομήκεις , εξηγμένα από την οροφήν του , και εσπαρμένοι τήδε κακείσε . Αι φαινόμεναι υπέρ την γην εξοχαί λίθων τινών της οροφής , και τέλος στόμιον , ηνεωγμένον προς ανατολάς της οικοδομής επί της οροφής δι' αφαιρέσεως δύο λίθων μεγάλων . Εκ του στομίου τούτου κατήλθον , πατών είς λίθους , χώματα και φύλλα δένδρων , συσωρευθέντα από τους αφιλοκάλους ποιμένας , τας πνοάς των ανέμων και τας βροχάς .
Το εμβαδόν είναι τετράγωνον κατά μήκος και πλάτος ( διότι το ύψος δεν φαίνεται ) , πάσα δε πλευρά περιλαμβάνουσα πέντε λίθους ίσου σχεδόν μεγέθους , έχει έκτασιν τριών βασιλικών μέτρων ως έγγιστα , η οροφή είναι θολωτή , και έχει την αυτήν αναλογίαν με την ειδικήν παρατήρησιν , ότι : αν μιά σειρά περιέχει τέσσαρας λίθους , άλλους τόσους περιέχει και η αντιστοιχούσα , αν δε , πέντε , επίσης , μόνος δε ο δεσμός αυτής σύγκειται από λίθους στερεωτέρους και μικροτέρους , και σχηματίζει είδος ταινίας τοξοειδούς . Αι πλευραί και το εσωτερικόν της οροφής σύγκεινται εκ λίθων λελαξευμένων και ευρύθμων , εις πάσαν δε ένωσίν των οι λίθοι παρουσιάζουσι τετμημένας τας γωνίας των , και σχηματίζουσι μικρόν αύλακα .
Το έδαφός του εστάθη αδύνατον να το ίδω , ως καλυπτόμενον από σωρό πετρών και χωμάτων , προς την δυτικοβόρειον όμως γωνίαν παρετήρησα μακρόν λίθον , παριστώντα ανώφλιον θύρας , και κύψας είδον οπήν , εξ ης διά της βοηθείας κηρού αναμμένου παρετήρησα άλλην διαίρεσιν , επίσης καλώς εξειργασμένην με χωριστήν οροφήν , πλήρη όμως γης , εισρευσάσης εξ άλλης οπής , ηνεωγμένης προς το δυτικόν μέρος της οροφής . Το οικοδόμημα εν γένει είναι κομψόν και θαυμάσιον , αλλ' ως υπόγειον , δεν παριστά ουδαμόθεν είσοδον , ήτις δεν δύναται ν' ανευρεθή ειμή μετά μίαν ανασκαφήν . Υποτίθεται όμως αύτη προς το δυτικόν μέρος , και κοινωνεί βεβαίως με την άλλην διαίρεσιν , ως προέφην .
   Οι λίθοι , εξ ων σύγκειται το οικοδόμημα , είναι οι λεγόμενοι σχίσται , αι φαινόμεναι υπέρ την επιφάνειαν της γης εξοχαί των λίθων της οροφής αποδεικνύουσιν , ότι ολόκληρος η οικοδομή παριστά εξωτερικώς απότομόν τι και άρρυθμον . Αν δε ανασκαφή η γη , έξωθεν μεν θέλουν φαίνεσθαι θόλοι τραχείς και άτεχνοι , έσωθεν δε δώματα άριστα εξειργασμένα και εύρυθμα . Διά της από 28 Ιουλίου και υπ' αριθ.1784 προς την Νομαρχίαν αναφοράς μου , ετόλμησα να χαρακτηρίσω την οικοδομήν ταύτην ως Μαντείον . Αλλ' ήδη μελετήσας τους αρχαίους Γεωγράφους , διατείνομαι μετ' ευλόγου πεποιθήσεως , ότι ο μεν λόφος , όπου κείται , είναι ο Ταφιασσός , η δε οικοδομή είναι το μνήμα του Κενταύρου Νέσσου . Ιδού δε εις ποίας μαρτυρίας στηρίζω την πεποίθησίν μου .
   Ο Στράβων , περιγράφων τας Λοκρικάς χώρας , εξακολουθεί ιστορών εν βιβλίω θ' κεφ.Δ' παρ.7 και 8 , ούτω " Των γε μην Εσπερίων Λοκρών Όμηρος ου μέμνηται , η ου ρητώς γε , αλλά μόνον τω δοκείν αντιδιαστέλλεσθαι τούτοις εκείνους , περί ων ειρήκαμεν .  
     " Λοκρών , οι ναίουσι πέρην Ιερής Ευβοίης ; "
     " Ως και ετέρων όντων . Άλλ' ουδ' υπό των άλλων τεθρύλληνται ποιητών . Πόλις δ' έσχον Άμφισσάν τε και Ναύπακτον , ων η Ναύπακτος συμμένει του Αντιρρίου πλησίον , ωνόμασται δε από της ναυπηγίας της εκεί γενομένης , είτε των Ηρακλειδών εκεί ναυπηγησαμένων τον στόλον , ειθ' ως φησιν Έφορος , Λοκρών έτι πρότερον παρασκευασάντων . Έστι δε νυν Αιτωλών , Φιλίππου προκρίναντος ".
   " Αυτού δε και η Χαλκίς , ης μέμνηται και ο ποιητής εν τω Αιτωλικώ καταλόγω , υποκάτω Καλυδώνος . Αυτού δε και ο Ταφιασσός , λόφος , εν ω το του Νέσσου Μνήμα και των άλλων Κενταύρων , ων από της σηπεδόνος φασί το επί τη ρίζη του λόφου προερχόμενον δυσώδες και θρόμβους έχον ύδωρ ρειν , διά δε τούτο και Οζόλας καλείσθαι το έθνος ".
   Ο υπό τη ρίζη του Λόφου ρέων ποταμός είναι ο Λυκόρμας , πηγάζων από του όρους Βωμίας , και Εύηνος ύστερον επονομασθείς , κατά τον Απολλόδωρον . Το δε ότι το ύδωρ αυτού ήτον δυσώδες είναι καθαρός μύθος , ως συνείθιζον οι αρχαίοι να μυθολογώσι πολλά πράγματα . Το εμυθολόγουν δε κατ' εμέ ούτω , α) διότι επί του Λόφου , εις τη ρίζαν του οποίου ρέει , υπήρχε το μνήμα του Νέσσου και των άλλων Κενταύρων , και β ) διότι αληθώς είχε και έχει σήμερον έτι Θρόμβους , τουτέστιν είναι ως διαλυμένον ( κεκομμένον ) αίμα , επειδή και η γη , όθεν εκπηγάζει , και αι ακταί δι' ων διέρχεται , είναι ανθρωπαί  και γ ) διά να δικαιολογήσουν την επίκλησιν " Οζόλαι " .
   Έπειτα , κατά τα Γεωγραφικά Λεξικά , η Καλυδών ήτον μία των αρχαιοτέρων Ελληνικών πόλεων εν τη Αιτωλία , κειμένη επί του Ευήνου ποταμού , ο δ' Εύηνος ποταμός , καλούμενος πρότερον Λυκόρμας , επωνομάσθη ύστερον Εύηνος , και καλείται σήμερον κοινώς " Φίδαρις " . Ο δε Ταφιασσός Λόφος έκειτο εν τη Καλυδωνά χώρα .
   Όλαι αυταί αι μαρτυρίαι , ως καιν το σχήμα της οικοδομής , με πείθουσι να χαρακτηρίσω αυτήν μεν ως μνήμα του Νέσσου , τον δε λόφον , εν ω κείται τον Ταφιασσόν . Διά την νέαν ταύτην ανακάλυψιν αισθάνομαι μεγίστην χαράν και εύχομαι ν' αναγνωρισθή επιτυχής και από τους σοφούς Αρχαιολόγους .
   Περιελθών μετά την απ' Αρτοτίνης αναχώρησίν μου πολλά χωρία , δεν απήντησα αλλού αρχαιοτήτας , ειμή εις την θέσιν Βελούχιον , το τερπνόν και το κάλλος της οποίας περιέγραψα υπό την επιγραφήν " Συνοικισμοί " .
  Αυτόθι περί την ανατολικήν κλίσιν εντός λόφου υψηλού φαίνονται σειραί τετραγώνου περιτειχίσματος , αρχομένου από μιας γεφύρας , ωκοδομημένης κατ' έθος αρχαικόν , και ενουμένης προς άρκτον και μεσημβρίαν , με λαμπράν ακρόπολιν , κειμένην επί της κορυφής του λόφου , της οποίας σώζονται έτι και νυν πολλά , ερείπια μεν , αλλά μεγαλοπρεπή μνημεία της δόξης των προγόνων μας . Τα μακρά τείχη δεικνύουσιν , ότι η πόλις , ήτο πολυάνθρωπος , η δ' ακρόπολις , ότι κατωκείτο και υπό πλουσίων ανδρών . Αλλά μολονότι κατέβαλον πολύν κόπον διά να δυνηθώ να δώσω εις αυτήν αρχαίον τι όνομα , δεν ηδυνήθην , διότι , ως παρετήρησα , καμμιά εκ των απαρτιζουσών την τετράπολιν τεσσάρων πόλεων , Ερινεού , Βοίου , Πίνδου και Κυτινίου δεν δύναται να υποτεθή αυτόθι , κατά το υπ 'όψιν μου Γεωγραφικόν Λεξικόν του Λωρέντου , λέγοντος , ότι ο μεν Ερινεός κείται περί το όρος Πίνδον , το δε Βοίον πλησίον του Ερινεού επί του όρους Παρνασσού , η δε Πίνδος , επί του ομωνύμου ποταμού , όστις κατά Στραβ.βιβλ.θ' κεφ , 3 & 10 . " παραρρεί αυτήν , εμβάλλων εις τον Κηφισσόν , ου πολύ της Λιλαίας άπωθεν " και το Κυτίνιον επί του όρους Παρνασσού .
   Η ακρόπολις της ανωτέρω ηρειπωμένης αρχαίας πόλεως κείται επί της γεφύρας ενός ποταμού , το οποίον κοινώς μεν ονομάζουσι Μόρνον , ο δε Σκαρλάτος Βυζάντιος επικαλεί Πίνδον . Ο Πίνδος δε ποταμός , κατά τον Στράβωνα , εμβάλλει εις τον Κηφισσόν , ου πολύ της Λιλαίας άνωθεν , κειμένης εις την Φωκικήν χώραν , εν ω ο Μόρνος πηγάζει μεν από το όρος Οίτην , εμβάλλει δε εις τον Κρισσαίον κόλπον μεσημβρινώς της Ναυπάκτου . Ενδέχεται όμως να είναι εις και ο αυτός ποταμός υπό το ίδιον όνομα , και να διαιρείται εις δύο κλάδους , εξ ων ο εις εμβάλλει εις τον Κηφισσόν της Φωκίδος , και ο έτερος εις τον Κρισσαίον κόλπον .
   Αν υποτεθή τούτο , τότε είναι πολύ πιθανόν να είναι εσφαλμένη η εν τω Λεξικώ του Λωρέντη γραφή ." Ερινέος πόλις Δωρική περί το όρος Πίνδον " αντί " περί τον ποταμόν Πίνδον " διότι το όρος , Πίνδος ( το νύν Μέτζοβον ) είναι το μεταξύ Θεσσαλίας και Ηπείρου , και απέχει πολύ της Δωρικής χώρας . Τότε ίσως επιτρέπεται εις τινα να χαρακτηρίση τα περί ων πρόκειται αρχαία ερείπια ως την αρχαίαν πόλιν Ερινεόν , τοσούτω μάλλον , καθόσον , αν η Πίνδος προσδιορισθή ως κειμένη επί της Οίτης , κατά το ανωτέρω Λεξικόν , θεωρείται ως υπερκείμενος του Ερινεού ( υπέρκειται δε Πίνδος του Ερινεού , Στραβ. )
   Εις τον τοίχον ενός των κατά την θέσιν Βελούχιον υπαρχόντων Μύλων παρετήρησα και μίαν επιγραφήν , έχουσαν ούτω , " ΕΥΑΝΔΡΑ ΕΙΛΕΙΟΥ ΔΙ...." η επιγραφή αύτη ήτο βεβαίως Επιτάφιος , αλλ' έμενεν έκτοτε ατελής .
   Αναχωρήσας εκείθεν μετέβην εις το παραποτάμιον χωρίον Λευκαδίτι , εισελθών μεσημβρινώς , κάτωθεν αυτού παρά την κοινήν οδόν ψαύει ο διαβάτης μικράν τινα σειράν αρχαίου τείχους , αλλά δεν διακρίνει , αν το μέρος εκείνο ηδύνατο να εκλεχθή ως κατοικία πολλών . Επειδή δ' ο Στράβων ονομάζει τας τέσσαρας Δωρικάς πόλεις μικράς και λυπροχώρους , ( τέως μεν ουν ήσαν εν αξιώματι αι πόλεις , καίπερ μικραί και λυπρόχωροι  ) . Ενδέχεται να υπήρχεν αυτόθι το Βοίον , καθόσον μάλιστα περιγράφεται από τα Γεωγραφικά Λεξικά , ως κείμενον πλησίον του Ερινεού , αν Ερινεός θεωρηθή η εν Βελουχίω ηρειπωμένη πόλις , κατά τα ανωτέρω εκτεθέντα , και καθόσον το Λευκαδίτιαπέχει του Βελουχίου δύο ώρας , κείται εις τας δυτικάς υπωρείας όρους υψηλού " Γκιόνας " καλουμένου , και αποτελούντος ένα κλάδον του Παρνασσού .
   Αν τα εν Βελουχίω ερείπια χαρακτηρισθώσιν ως η πόλις Ερινεός , τα δε κατά το χωρίον Λευκαδίτι , ως το Βοίον , τότε έρχεται κατά σειράν η πόλις Πίνδος , κειμένη περί την εσπερίαν πλευράν της Οίτης , και ου μακράν η πόλις Κυτίνιον , οποίον θεωρείται πιθανώς σήμερον το χωρίον Μαυρολιθάρι , όπου υπάρχουν , ως μοι είπον , πολλαί αρχαιότητες , και όπερ είναι ήδη η πρωτεύουσα του Δήμου Κυτινίου της Επαρχίας Παρνασσίδος .
   Άλλας αρχαιότητας δεν απήντησα , πλην μόνον εις την αρκτικήν πλευράν του χωρίου Λιδωρικίου , και ταύτας συνισταμένας ανώτερον μεν εις ένα πύργον , εγγύτερον δε εις τάφους , εις τινας των οποίων , ως έμαθον , ανευρέθησαν μετ' ανασκαφήν και πολύτιμά τινα είδη .
   Ενταύθα περατούται η περιγραφή των κατά την Δωρίδα υπαρχουσών αρχαιοτήτων . Αν δε παρέλειψα τυχόν και τινας , η έλλειψις αύτη ας αποδοθή εις την αθλιότητα των κατοίκων , μη όντων εις κατάστασιν να μοι χορηγήσωσιν ακριβεστέρας πληροφορίας .
                                                     Κ . ΚΑΛΑΜΙΔΑΣ .

   Αυτά ανέφερε στην διοικητική έκθεσή του ο Έπαρχος Δωρίδας  Κ. Καλαμίδας το 1849 , μια έκθεση λεπτομερής , περιγραφικότατη και πολύ κατατοπιστική , με , θλιβερές δυστυχώς , αναφορές σε αρχαιότητες σκόρπιες και εγκαταλειμμένες , σε διάφορα σημεία της Επαρχίας μας , οι οποίες δεν έτυχαν , δυστυχώς και πάλι , της προσοχής και του ενδιαφέροντος κανενός υπευθύνου .
   Μας δίνει ο Κ.Καλαμίδας , στοιχεία που ταιριάζουν και με περιγραφές , διαφόρων κατοίκων του Λιδορικίου και γειτονικών χωριών ,  αρχαία αντικείμενα που κατά καιρούς εύρισκαν σε διάφορα σημεία , σε χωράφια τους , όταν τα καλλιεργούσαν , πολλά δε τέτοια αντικείμενα εύρισκαν και στα Λιδορικιώτικα χωράφια , στην τοποθεσία Τραγουδάκη , που βρίσκεται στα νότια του χωριού μας , προς Σκαλούλα , δυστυχώς η Κρατική αδιαφορία τα σκέπασε όλα , όπως  σκέπασε και το μεγαλύτερο μέρος των αρχαιοτήτων της  Καλλίπολης .
   Καλό  σας  ξημέρωμα ….Κ.Κ.-
   www.lidoriki.com

ΤΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 1919–1922 , ΤΟΥ ΑΕΙΜΝΗΣΤΟΥ ΛΙΔΟΡΙΚΙΩΤΗ ΔΝΜ.ΚΡΙΚΕΛΑ

 

ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ  ΧΩΡΙΑΝΩΝ  ΜΑΣ

Με πολύ..κόπο , απο..κρυπτογραφήσαμε , αγαπημένοι μας φίλοι , το ημερολόγιο του αξέχαστου μπάρμπα Μήτσου , και σας το δίνουμε , βεβαιώνοντάς σας , πως έγινε  όσο πιο..πιστή μεταφορά ήταν μπορετή . Θα πρέπει ακόμα να πούμε πως κάποιες " ιδιωματικές " φράσεις που , συχνά , συναντάμε δεν τις προσπερνάμε , ούτε τις.." μεταφράζουμε " , σας τις δίνουμε όπως έχουν , έχει κι' αυτό τη σημασία του .

Ο αξέχαστος μπάρμπα  Μήτσος , ετοιμάζοντας με  την  κυρά  Βάσω  τα Λαμπριάτικα  αρνιά  στην  αυλή  τους .

Να ληφθεί υπόψη , πως το ημερολόγιο έχει περίπου 130 σελίδες , κουραστικό μεν , αλλά αξίζει τον κόπο , όπως  επίσης ότι ο αλησμόνητος  χωριανός  μας , δεν ήταν  και ..ιδιαίτερα ..” σπουδαγμένος “ ….

ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΔΗΜ . ΚΡΙΚΈΛΑ

“ Μάρτιος 1919

Τον Μάρτιον του 1919 και 12 του μηνός , εκατετάγην στρατιώτης εις το 5/22 Σύνταγμα Χαλκίδος , και εις Χαλκίδαν εμείναμε μέχρι τας 18 Απριλίου , όπου αναχωρήσαμε ατμοπλοϊκώς δια Θεσσαλονίκην . Εις Θεσσαλονίκην επήγαμε και μείναμε εις την θέσην Αγίας Παρασκευής , υπό αντισκήνων .

Εις Θεσσαλονίκην εμείναμε μέχρι την 11η Ιουνίου , που μας έστειλαν σε διάφορα Συντάγματα όπου με άλλους συναδελφούς μου και πατριώτας μας έστείλανε εις την 9ην Μεραρχίαν και εις το 26ον Σύνταγμα πεζικού οπού έμεινε εις το Κιλκίς . Από Θεσσαλονίκην εφύγαμε σιδηροδρομικώς και την ιδίαν ημέραν εφθάσαμεν εις Κιλκίς , εις μίαν ωραίαν κωμόπολην .

Εις το Κιλκίς εμείναμεν μέχρι αρχάς Ιουλίου όπου εφύγαμε πορεία διά Δοϊράνη και μετά δύο ημερών πορεία εφθάσαμεν εις ένα χωρίον εις την παραλίαν της λίμνης Δοϊράνης , ονομαζόμενον Σούρλοβο . Εις το Σούρλοβο εμείναμε μέχρι την 20 Αυγούστου καθ’ ότι αναχωρήσαμε πορευόμενοι διά την Δυτικήν Θράκην , καθ’ οδόν περάσαμε από διάφορα χωριά , Άνω Πορόϊα και κάτω Πορόϊα .

Μεσημέρι εφθάσαμε εις Δεμίρ Ισάρ διελθόντες την γέφυραν του Στρυμώνος και φθάσαμε εις Μπούκια τας 26 Αυγούστου όπου και κατασκηνωθήκαμε και τα άλλα Συντάγματα της 9ης Μεραρχίας επήγαμε εις διάφορα φυλάκια Βουλγαρικά , εις Μπούκια το Σύνταγμά μου έμεινε μέχρι τας 14 Σεπτεμβρίου όπου έφυγε διά Ξάνθη , εγώ δε ασθένησα και έμεινα εις αναρρωτήριον και μετά πήγα εις Νοσοκομείον Δράμας και πήρα άδεια 40 ημέρες και την 18 Οκτωβρίου ήλθα εις την Πατρίδα μου γερός , τας 18 Οκτωμβρίου επήγα εις το χωριό μου και μετά λήξην επήγα εις Λαμίαν εις το Φρουραρχείον και από εκεί με εστείλανε εις Χαλκίδα όπου μετά από 4 ημέρες έφυγα δια Θεσσαλονίκην σιδηροδρομικώς και εις τα έμπεδα Θεσσαλονίκης έμεινα άλλες 4 ημέρες εις τα έμπεδα και μετά έφυγα διά το Σύνταγμά μου όπου έμεινε εις Δράμα , αλλά από το 26ο Σύνταγμα έγιναν μεταθέσεις και επειδή εμείς ανήκαμε εις τα Ευζωνικά μας εστείλανε εις το 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων της ιδίας Μεραρχίας όπου έμεινε εις το χωρίον Γενί –κιοϊ , έξω της Ξάνθης .

“ Προσκολληθής εις το 3/40 Ευζώνων τας 10 Ιανουαρίου 1920 εις την 3ην Πολυβολαρχίαν εις το Γενί –κιοϊ εμέναμε εις τα οικήματα . Εις το Γενί-κιοϊ εμείναμε μέχρι τας 7 Μαρτίου , όπου τας 7 Μαρτίου εφύγαμεν δια φυλάκια της σιδηροδρομικής γραμμής από Γενί-κιοϊ μέχρι Δράμας και ο λόχος μου έτυχε εις το φυλάκιον έξωθεν της Δράμας εις το χωρίον Τσατάλτσα .

Αλλά και εις τα φυλάκια δεν εμείναμε και πολλές ημέρες , τας 15 Μαρτίου μας αντικαταστήσανε από την Μεραρχία Σερρών και εμείς εφύγαμε πάλι δια τα μπούκια και μετά 10 ημέρες , τας 25 Μαρτίου , του Ευαγγελισμού εφύγαμε δια την Ξάνθην και μετα δυο ημέρες εφθάσαμε εις Ξάνθην και εστρατονιστήκαμε εις τα δύο μεγάλα Μοναστήρια , που υπάρχουν δεξιά κι’ αριστερά της Ξάνθης .

Εκεί εμείναμε ολίγας ημέρας με τους καλογήρους και μετά επήγαμε και κατασκηνώσαμε εις το άκρον της πόλεως και περάσαμε και το Πάσχα εκεί .

Τας 15 Μαίου έρχεται διαταγή να φύγουμε δια την Ανατολικήν Θράκην οπού την ίδιαν ημέραν εμπήκαμε εις το τραίνον δια Θράκην , από Ξάνθης μέχρι της αποβιβάσεως περάσαμε τους διάφορους σταθμούς – Ρισάκιον , Λαρδίκιον , Γκιμολτζήνη , Γεσήμονζή , Κιορτά-κιοϊ , Δέδιαγατ , Φεραντζίκ , Ουσκούρ , Σουφλί , Διδυμότειχον και αποβιβαστήκαμε εις ένα χωρίον στο σταθμό Καρασακλή .

Την πρωίαν της 16ης Μαϊου έγινε η αποβίβασις και μετά δύο ώρας αναχωρήσμε και το βράδυ εφθάσαμε εις το χωρίον Δεμερνιές , μισή ώρα έξωθεν εις Καραγάτσιον , δεν κάτσαμε δε εις τα φυλάκια , προχωρήσαμε 2,5 χιλιόμετρα , αλλά εις τον τομέα αυτόν δεν είχαμε προς ώρας μάχες , μόνον κατά τας νύκτας ακούγοντο αραιοί πυροβολισμοί .

Εις Δεμερνιές , εμείναμε το βράδυ τας 16 , και την επομένην της 17ης σηκωθήκαμε δυό τρεις ώρες νύχτα για να κάνουμε διαφόρους ελιγμούς , διά να νομίζουν οι Τούρκοι , πως είμεθα μεγάλη δύναμη , ήλθαμε πίσω , και με τα χαράματα , το γεύμα πάλι εις το Καραγάτσι και εστρατωνίσθημεν εις τους εκεί στρατώνας , από τα φυλάκια οπούχαμε , περί τα δύο χιλιόμετρα , μας διαχώριζαν απ’ την Ανδριανούπολην , τα δύο τάγματα του Συντάγματος επήγαν και εγκατέστησαν φυλάκια , το δε τρίτον έμεινε εις τους στρατώνας .

Την 21 Μαίου , έφυγε και το τάγμα μου , το τρίτον , που ανήκον και εγώ , δια τα Βουλγαρικά φυλάκια της Ανδριανοθυπόλεως , περάσαμε τον Άρδα , ποταμό και με τις βάρκες , και το βράδυ εφθάσαμε εις τον σταθμόν Καδίκιοϊ και την επομένην αναχωρήσαμε , και το βράδυ εφθάσαμε εις ένα χωριαδάκι Ελληνικόν , ονομαζόμενον Πεστεπή (;) ή Πεντάλοφος .

Μας υποδέχθηκαν δε οι κάτοικοι με μεγάλην χαράν , εις το χωρίον αυτό είχαμε ησυχία , κάπου – κάπου , μας θυμόντουσαν οι Κομιτατζήδες , αλλά όχι και σοβαρά πράγματα .

Εις το χωρίον Πεστεπή εμείναμε μέχρι τις 15 Ιουνίου όπου εφύγαμε πάλι δια Καραγάτσι , αλλά τα πράγματα λάβανε τροπή από αρχάς Ιουνίου , αρχίσανε μικροεπιθέσεις , και κάπου ακούγεταν και η φωνή του όπλου και κανονιού .

Παραλείψανε τα γυμνάσια και την μεν νύχτα εργαζόμασταν εις οχυρωματικά έργα την δε ημέραν καθόμασταν μέσα στις κρυψώνες . Την 7 Ιουλίου το βράδυ έγινε μιά εξόρμησης αλλά μάταια , , εχάσαμε και ολίγους στρατιώτες . Την άλλην ημέραν στις 8 το πρωί , μόλις συγκεντρωθήκαμε διά να πάρουμε το ρόφημά μας , μας έρχεται μιά συστημένη οβίδα ακριβώς εις το μαγειρείον αλλά δυστυχώς και δευτέρα και τρίτη απάνω εις τους στρατώνες , γκρεμίζουν την μία πλευράν της στρατώνας , , οι στρατιώτες διασκορπίστηκαν , εφύγαμε απ’ τους στρατώνες και καταφύγαμε κάτω απ’ τα βαγόνια του σταθμού , αλλά μετά παρέλευση ενός τετάρτου , άρχισε το δικό μας το πυροβόλον εναντίον της φρουράς Ανδριανουπόλεως , απαντώντας όλα τα πυροβολεία μας πεδινού ορειβατικού .

Ήταν η πρώτη μάχη που μας έτυχε και τα πρόσωπα των στρατιωτών άλλαξε το χρώμα τους . Τας 9 Ιουλίου το βράδυ , επήγε το τάγμα το δικό μας προς αντικατάστασην του δευτέρου τάγματος από την πρώτη γραμμή , και εις το διάστημα 3 ημερών , μέχρι τις 12 του μηνός , δεν ακουγόταν τίποτας άλλο από νύχτα εις νύχτα .

Την πρωίαν της 12ης Ιουλίου ήλθε απεσταλμένος του Τουρκικού Στρατηγείου να παραδοθή η πόλις διότι εις Ρεδαιστόμ αποβιβάσθηκαν Ελληνικά στρατεύματα και ως εκ τούτου η πόλις και ολόκληρη η Ανατολική Θράκη ήτο υπό την κυριαρχίαν μας .

Ο Στρατηγός της Τούρκικης στρατειάς Θράκης Τσαφέρ Ταγιάρ , εζήτησε προθεσμίαν δια να εκκενώσει την πόλιν 24 ώρας , αλλά εις απάντηση δεν τπυ εδόθη ούτε 2 ώρες , τα δε πυροβόλα μας έβαζαν ακαταπαύστως πυρά φραγμού εις διαφόρους δρόμους έξωθεν της πόλεως και την ιδίαν ημέραν , την 12ην , έγινε η προέλασις εις την ωραίαν Ανδριανούπολιν , όπου οι κάτοικοι μας υπεδέχθησαν με δάκρυα και ανοιχτάς αγκάλας , όπου υπήρχον το πλείστον Έλληνες τα δε Τουρκικά φυλάκια μη δυνηθέντα να ειδοποιηθούν , παρέμειναν εις τα φυλάκιά τους και αιχμαλωτίσθηκαν .

Ως και μετά από 3 ημέρες αιχμαλωτίσθη όλη η Τουρκική στρατιά καθώς και ο στρατηγός Ταγιάρ καθώς και πολύ υλικό έμεινε εις χείρας μας . Εις Ανδριανούπολιν εμείναμε μέχρι τας 16 Αυγούστου και την αυτήν ημέραν , την πρωίαν , αναχωρήσαμε πορεία διά την Ρεδαιστόν , βαδίζοντες καθ' όλην την ημέραν το βράδυ εφτάσαμε εις ένα χωρίον Χατζά και την επομένην 17 Αυγούστου εξακολούθησε η πορεία , την μεσημβρίαν εμείναμε εις Κούλελι επί τρεις ώρας και το απόγευμα αναχωρήσαμε , και το βράδυ εφτάσαμε εις χωρίον Βαβά -εσκή και εμείναμε δια να αναπα'επρεπε μα υθούμε και τας 19 Αυγούστου την πρωίαν αναχωρήσαμε την μεσημβρίαν εφθάσαμε εις Σταθμόν Αλπουκλού και το απόγευμα εξακολουθήσαμε την πορείαν μας και το βράδυ εφθάσαμε εις την Χαριούπολιν και την επομένην 20 Αυγούστου αναχωρήσαμε και το βράδυ εφτάσαμε εις Ρεδαιστό , μια ωραία κωμ΄πολιν και παραλιακήν .

Στη Ρεδαιστό στρατοπεδεύσαμε ένα τέταρτον έξωθεν της πόλεως , αλλά και εις την Ρεδαιστό δεν εμείναμε και πολύν καιρόν μόνο 5 ημέρες και τας 25 Αυγούστου και ώρα 3 μ.μ επιβιβασθήκαμε εις δύο πλοία και με προορισμόν την Μικράν Ασίαν , αλλά εις το διάστημα του ταξιδίου μας ελάβαμε ραδιοτηλεγράφημα όπως επιστρέψουμε δια Θεσσαλονίκην και ούω και εγένετο , αλλά το εν εκ των πλοίων μας ( Μαργαρίτα ) είχε τα αυτοκίνητα προορισμένα δια Μουδανιά και κατ' ανάγκην έπρεπε να πάει εις Μουδανιά να εκφορτώσει και μετά να βαδίσει δια Θεσσαλονίκην .

Τέλος την 26 την πρωίαν εφθάσαμε εις Μουδανιά με μίαν μεγάλην θαλασσοταραχήν , αλλά εις Μουδανιά δεν μας άφηνε η τρικυμία να εκφορτωθούν τα αυτοκίνητα και μείναμε όλην την ημέραν εκεί και επειδή είχε τρικυμία αναγκάσθηκε το πλοίο να βαδίσει δια την Κίο όπου υπήρχε και λιμάνι καταλληλότερον δια να εκφορτωθούν τα αυτοκίνητα . Και εις την Κίο με μεγάλη δυσκολία έγινε η εκφόρτωση , εμείναμε όλη την ημέρα εκεί και το βράδυ τας 9 η ώρα εφύγαμε και εμείς δια Θεσσαλονίκην .

Την 28 Αυγούστου την πρωίαν περάσαμε τα στενά και το Τσανά-καλέ και ώσπου να φθάσουμε εις Θεσσαλονίκην , εις τα παράλια αντικρίζαμε 2 πλοία βυθισμένα , διακρίνονταν αλλά μόνο οι καπνοδόχοι , αλλά τα μισά εις την επιφάνειαν καθώς εις το μεγάλο Καραμπουρνού ήταν το μεγάλο Τουρκικόν Χαμιδιέ ημιβυθισμένον .

Την 29 Αυγούστου την μεσημβρίαν εφθάσαμε εις Θεσσαλονίκην , αποβιβασθήκαμε και επήγαμε και εστρατωνίσθημεν εις την Τούμπα , ολίγον καιρόν και μετά επήγαμε εις το Πεδίον του Άρεως όπου διήλθομεν τας εκλογάς της 27 Νοεμβρίου 1920 , όπου επανήλθεν πάλι ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος .

Εις Θεσσαλονίκην εμείναμε ακριβώς τρεις μήνες , όπου τας 29 Νοεμβρίου εφύγαμε σιδηροδρομικώς δια τας Αθήνας και το βράδυ τας 8 η ώρα εφθάσαμε εις Λάρισα και διανυκτερεύσαμε και την επομένην 30 Νοεμβρίου εφύγαμε και το βράδυ εφθάσαμε εις Αθήνας και πήγαμε εις τους στρατώνας Ρουφ και αναλάβαμε και την φρούρησιν της πόλεως , τας 12 Δεκεμβρίου 1920 ήλθε και ο Βασιλεύς εις Αθήνας .

Εις τους στρατώνας του Ρουφ , εμείναμε μέχρι τας 30 Δεκεμβρίου και μετά επήγαμε εις τα παραπήγματα εις Αθήνας περάσαμε πολύ ευχάριστα και όλο το διάστημα εμείναμε αλλά εις τα άλλα μέρη που ήταν τα στρατεύματα εμάχοντο και εμείς είχαμε τα εσωτερικά ταξίδια αλλά έληξε και η δική μας αποστολή εις το εσωτερικό και τώρα ετοιμαζόμαστε για άλλες ταλαιπωρίες που μας περίμεναν της Μικράς Άσίας .

Την 15 Μαρτίου 1921 , ημέραν Δευτέραν πρωίαν και ώραν 10ην π.μ έπρεπε να είμεθα καθ' όλα έτοιμοι προς εκκίνησιν δια Μικράν Ασίαν , ούτω και εγένετο , η ώρα 10 έτοιμοι κατευθυνόμενοι προς την οδόν Κ.Διαδόχου λεωφόρον Συγγρού φθάσαντες εις Πειραιά η ώρα 2 μ.μ. ε[ιβιβαστήκαμε εις πλοίον Αντιγόνη και τας 6 η ώρα αποχαιρετήσαμε την παλιά μας Πατρίδα άλλοι προσωρινά και άλλοι παντοτινά μη γνωρίζοντας κανείς εάν θα ξαναατενίσει ΄πάλι τα παράλια του Πειραιά ή δια τελευταία φορά τα βλέπει και με δάκρυα εις τους οφθαλμούς τας 6 η ώρα αποχωριζόμαστε απ' την παλιά φωλιά μας και κατευθυνόμαστε δια το μοιραίον και κατόπιν 52 ωρών ταξίδι εφθάσαμε εις Μουδανιά την 17 Μαρτίου και ώραν 4 μ.μ , όπου κατόπιν ολιγοώρου αναπαύσεως αποχωρήσαμε πορεία και το βράδυ μείναμε εις ένα χωρίον Ελληνικόν , Μισόπολις , και την επομένην τας 18 εφύγαμε και κατόπιν 6 ώρου πορείας εφθάσαμε εις Προύσα .

Προύσσα ή Προύσα , Μπούρσα στην Τουρκική .

Την επομένην τας 19 Μαρτίου κατόπιν διαταγής αναχωρήσαμε δια το μέτωπον του Εσκί - Σεχήρ , την ιδίαν ημέραν εφύγαμε 10 το βράδυ εμείναμε εις ένα βαλτώδες μέρος και την επομένην αναχωρήσαμεν δια το προοριζόμενον μέρος και το βράδυ τας 10 η ώρα νύχτα εφθάσαμε εις ένα χωρίον ονομαζόμενον Ινιγκιόλ και διανυχτερεύσαμε . Αλλά κατά τας 12 το μεσονύχτιον βλέπομε άλλον στρατό δικόν μας να οπισθοχωρούν , εμείς δε ανύποπτοι τι γίνεται , αλλά όσον η ώρα περνούσε η φάλαγγα δυνάμωνε - Πυροβολικά - πεδινά - βαρέα οπισθοχωρούν μέχρι πρωίας , η φάλαγγα δεν σταματά , την πρωίαν καταλάβαμε πως υπάρχουν άσχημα πράγματα , πως μας φέρνουν οι Τούρκοι κατά πόδι και κυνηγώντας .

Την πρωίαν της 21ης Μαρτίου εσήμανε εγερτήριον ετοιμάσαμε τα πράγματά μας και είμεθα έτοιμοι δια εκκίνησιν , ακούετο και κάνας αραιός πυροβολισμός , περί τς 10 η ώρα αναλάβαμε και εμείς τους γυλιούς μας και αναχωρήσαμε με κατεύθυνσιν τον άλλον σχηματισμόν εξελθόντες έξω του Ινιγκιόλ μία ώρα , σταματήσαμε εις ένα Τούρκικον νεκροταφείον και σταματήσαμε επί μισή ώρα , μετά το ένα τάγμα ανέλαβε κάτι υψώματα δια να διευκολύνει την οπισθοχώρησιν το δε καλύπτον Σύνταγμα συγκεντρωμένον εις φάλαγγας βάδιζε κανονικώς , αλλά εις ολίγον διάστημα μας έρχονταν και από καμιά σφαίρα συστημένη και μάλιστα ετραυματίσθηκαν και δυο στρατιώτες αλλά η πορεία μας εξακολουθούσε εις φάλαγγα κατά τετράδας , επεράσαμε μια γέφυρα και εις την απέναντι της γεφύρας υπήρχε ένα χωρίον Τουρκικό όταν ακόμη ήτο εις το μέσον η φάλαγγα σχεδόν του χωριού , μας επετέθηκαν οι Τούρκοι από τα παράθυρα , συνάμα δε μας πλησίασε και το πυροβολικό το Τούρκικο .μας βάζει το πυροβολικό μιά οβίδα εις την πρώτην φάλαγγα , άλλη εις το μέσον , φόβος και τρόμος μας εκατέλαβε . Διασκορπιστήκαμε και αναγκασθήκαμε να πετάξουμε τους γυλιούς και να κόψουμε δρόμο όσον και αν μπορούσαμε και εως ότου ανεβούμε το ύψωμα αυτό μαρτυρήσαμε , εις τας κορυφάς του υψώματος παρατάχθηκε λόχος του 5 Συντάγματος δια να οπισθοχωρήσουμε , εμείς οπισθοχωρώντα διασκορπισμένοι οι στρατιώτες το βράδυ τας 7 η ώρα συγκεντρωθήκαμε εις τας προτέρας γραμμάς και εγκαταστήσαμε φυλάκια και τας 23 Μαρτίου μας αντικατέστησαν από εκεί και εμείς εφύγαμε και ήλθαμε εις ένα μέρος Μύλους ονομαζόμενον και στρατοπεδεύσαμε , αλλά που αντίσχοινα και εξ ανάγκης φκιάχναμε καλύβια με διάφοτρα κλαδιά .

Τας 27 Μαρτίου , ήλθαμε εις Προύσαν , και εις Προύσαν αναλάβαμε την φρούρησιν και τας 31 Μαρτίου τα δύο Τάγματα έφυγαν δια τα φυλάκια εις τας κορυφάς του Ολύμπου εις το χωρίον Τσόγκαρα και αντικαταστήσαμε το 5 Σύνταγμα . Κατ' αρχάς είχαμε ησυχία , αλλά τας 12 Απριλίου κάπου ενεφανίσησαν Τουρκικές περιπολίες και κατόπιν μικροσυμπλοκών ετράπηκαν εις φυγήν .

Την 17 Απριλίου του Μεγάλου Σαββάτου κατόπιν διαταγής του 3ου Σ.Σ , τα δύο τάγματα των προφυλακών να προελάσουν εμπρός εις το εχθρικόν έδαφος 3-4 ώρας ενισχυθήκαμε δια μιας ορειβατικής πυροβολαρχίας και εκκινήσαμε , βαδίσαμε 2-3 ώρας βρήκαμε αντίσταση Τουρκικού στρατού , άρχισε η μάχη , και οι Τούρκοι κι' αυτοί παρασκευασμένοι , εξακολουθεί η μάχη όλη τη νύχτα 17-18 και όλην την ημέραν της 18ης του Πάσχα και την επομένην τας 19 , ο Τουρκικός στρατός αναγκάσθηκε να οπισθοχωρήσει και εμείς δε , ήλθαμε πάλι εις τας προτέρας γραμμάς με 3 τραυματίες .

Την επομένην τας 20 Απριλίου , μας αντικατέστησαν εκ του 12ου Συντάγματος και τας 22 εφύγαμε από το Τσόγκαρα και το βράδυ εφθάσαμε εις το χωρίον Δεμερντές έξωθεν της Προύσας , το χωρίον ήτο Χριστιανικό και φιλόξενον υπέρ άλλου , τας 23 Απριλίου , του Αγίου Γεωργίου εφύγαμε και πορευόμεθα δια Κίο όπου κατόπιν 8 ωρών πορείαν εφθάσαμε εις Κίον .

Τας 24 Απριλίου επιβιβασθήκαμεν εις το πλοίον " Συμεών " ταξιεύοντες δια Σμύρνην και κατόπιν 56 ώρας ταξίδιον εφθάσαμε εις Σμύρνην αφού προτίστως επεράσαμε δια τρίτην φοράν τα στενά των Δαρδανελίων φθάσαντες εις Σμύρνην τας 26 Απριλίου και ώραν 4 μ.μ , αποβιβασθήκαμε και καταυλισθήκαμε εις συνοικίαν " Χιώτικα " της Σμύρνης , εμείναμε εκεί 7 ημέρας και αυτές τις περάσαμε θαυμάσια .

Τας 3 Μαίου άλλη νεωτέρα διαταγή να φύγουμε δια τον τομέα του Μαιάνδρου και την ιδίαν ημέραν και ώραν 8 π.μ επιβιβασθήκαμε εις το τραίνο και ολοταχώς δια Μαίανδρον . Αναχωρήσαμε εκ του σταθμού Σμύρνης περάσαμε διαφόρους στάσεις και σταθμούς μέχρις αποβιβάσεως , ο πρώτος σταθμός από Σμύρνης Παράδεισος και Παράδεισος είναι ωραία αμπέλια , δενδροφυτείες , συκιές άφθονες , Καξιμίρ , Τσιμόβα , Δεμερλίτσι , Ραγίας , Τριατά , Τούρβαλη , Τσίλας , Κουσβουνάρ , Κουτλού , Αλιζιέρ , Βαλαντσίκ , Δεμερτζίκ , Καραμπαχάρ , Αίδίνιον , Όμορλου , Κιοσκ , Τσεφτέ καφέ , Σουλτάνχισα , Ναζλί , και εις το Ναζλί διανυκτερεύσαμε και την επομένην τας 4 Μαίου αναχωρήσαμε δια της ιδίας αμαξοστοιχίας και κατόπιν 3ώρου εφθάσαμεν εις ένα σταθμόν Ουρτάντζα όπου και αποβιβασθήκαμε και παραμείναμε επί 36 ώρας και τας 5 Μαίου ώραν 9ην μ.μ αναχωρήσαμε τα μεν 2 τάγματα βαδίσαμε δια το Μπουλαντάν το δε 3ο δια ένα χωρίον Ντουσουλάρ προς αντικατάστασιν του 1/38 Σύνταγματος ευζώνων .

Το μέρος αυτό που έμεινε το τάγμα μας ήταν κάμπος και εις το μέσον του κάμπου διήρχετο και ο ποταμός Μαίανδρος , αλλά ε'ιχαμε μεγάλες ζέστες , το μέρος άνυδρον χωρίς δενδροφυτεία και κουνούπια , ούτε και πουθενά στον κόσμο , περισσότερα , μόλις βράδιαζε έβλεπες πως πέφτει το..σύννεφο η αντάρα φαινότανε . Δεν μπορούσαμε να κοιμηθούμε τη νύχτα ούτε ώρα . Νερό επίναμε από το ποτάμι , θελό και αυτό .

Τας 19 Μαίου εφύγαμε από το Ντουσουλάρ και επήγαμε εις άλλο χωρίον μια ώρα μακριά το Τεπέ - τσιφλίκ και εκεί έμεινε η έδρα του Τάγματος οι δε λόχοι εις διάφορα φυλάκια και η διμοιρία εις αυτήν που ανήκον εγώ , επήγαμε εις ένα χωρίον πέραν του Μαιάνδρου Ακμετή ονομαζόμενον και εκεί εργαζόμαστε και φτιάσαμε χαρακώματα και αμπριά προσωρινά σχεδόν .

Τας 27 Μαίου ημέραν της Αναλήψεως και ώραν 4 π.μ εχθρικόν απόσπασμα συνεπλάκη μετά μιας περιπόλου του 11ου λόχου απαρτιζομένη από 8 άνδρες και έναν αξιωματικόν , η Τουρκική περιπολία είδε πρώτη την δικιά μας και προκαλύφθηκαν και μόλις εις ολίγα μέτρα απόσταση κάναν μια επίθεση φονεύσαντες τους 3 στρατιώτες , οι δε λοιποί προλαβόντες οχυρώθηκαν καλώς και ανάγκασαν τους Τούρκους να υποχωρήσουν , εκ της αφορμής αυτής έκαυσαν τα σπαρτά και ένα χωρίον μεγάλο Τουρκικό Τιρεμπόλ .

Τας 4 Ιουνίου , ημέραν Κυριακήν και ώραν 9ην ενεφανίσθησαν και εις τα δικά μας φυλάκια Τουρκικές περιπολίες απαρτιζόμενες από ιππείς και πεζούς , αφήσαντς τους Τούρκους να πλησιάσουν και περί τα 800 μέτρα και κατόπιν συνεννοήσεως όλων των φυλακίων να τους βάλουν θεριστική βολή μόνο τα πολυβόλα και οπλοπολυβόλα και εις μίαν στιγμήν άκουγες τα πολυβόλα εις ενέργειαν και ηναγκάσθη ο Τουρκος να τραπεί εις άτακτον φυγήν , αφήσαντες και περί τους δέκα θανόντες και τραυματίας τους οποίους τους περισυλλέξαμε εμείς και μετά τους μεν θανόντες εδώσαμε εις τους Τούρκους να τους ενταφιάσουν .

Τας 18 Ιουλίου ημέραν Κυριακήν μας αντικατέστησαν από το φυλάκιον το 1ον Σύνταγμα μετόπισθεν και την ιδίαν ημέραν εφύγαμε και επήγαμε εις την έδρα του Τάγματος εις Καζ - γενητζί και τας 7 η ώρα το βράδυ εφύγαμε δια Μπουλαντάν που έδρευε το Σύνταγμα .

Τας 24 Ιουλίου ημέραν Σάββατον και ώραν 4 π.μ αναχωρήσαμε εκ Μπουλαντάν και 11 η ώρα φτασαμε εις το χωρίον Αϊντά και μέιναμε όλην την ημέραν και την επομένην τας 25 την πρωίαν αναχωρήσαμε και τας 11 ώρα εφθάσαμε εις χωρίον Κιουλού , εις Κιουλού συναντήσαμε και τον 9ον λόχον και την επομένην τας 26 ιδίου , αναχωρήσαμε και καθ' οδόν δεν ευρίσκαμε νερό πουθενά και υποφέραμε πολύ από δίψα και περί ώραν 11ην π.μ. εφθάσαμε εις την κωμόπολιν Ενάϊ και κατασκηνώσαμε , συνάμα δε παραδώσαμε και τους γυλιούς και με το φαινόμενον αυτό καταλάβαμε πως προμηνύεται μεγάλη πορεία .

Την 27 Ιουλίου την πρωίαν , αναχωρήσαμε από το Ενάϊ όπου περί τα μεσάνυχτα εφθάσαμεν εις ένα χωρίον Τουρκικόν Κιλέρ και εκεί εμείναμε μέχρι την επομένην , και την επομένην τας 28 και ώραν 4 μ.μ , διότι εβαδίζαμεν μόνον από τας 4 η ώρα το απόγευμα μέχρι τας 12 το μεσονύχτιον για στρατηγικούς λόγους , αναχωρήσαμε εκ του Κιλέρ τας 11 μεσονύκτιον εφθάσαμε εις Κακακλάρ και εμείναμε προς ανάπαυσιν και της επομένης το απόγευμα ώρα 4 μ.μ αναχωρήσαμε και περί ώρα 2 μετά μεσονύκτιον εφθάσαμε εις το σταθμό Μπανάζ και παραμείναμε μέχρι την επομένην τας 30 Ιουλίου απόγευμα και ώραν 4 μ.μ αναχωρήσαμε και τας 12 το μεσονύκτιον εφθάσαμε εις Τουλού - μπανάρ και εμείναμε και την επομένην 1ην Αυγούστου πρωία και ώραν 7ην, αναχωρήσαμεν την μεσημβρίαν αναπαύθήκαμε εις ένα Τουρκικόν χωρίον και τη επομένην τας 2 Αυγούστου αναχωρήσαμεν και περί τας 12 την μεσημβρίαν εφθάσαμε εις το χωρίον Σενίρκιοϊ και παραμείναμε εκεί και την επομένην τας 5 Αυγούστου και ώραν 5ην π.μ αναχωρήσαμε και περί ώραν 1 μ.μ εφθάσαμε εις Αφιόν Καραχισάρ , διελθόντες την πόλιν δια παρελάσεως και εξελθόντες έξωθεν της πόλεως , εμείναμε προς ανάπαυσιν .

Μέχρι Αφιόν Καραχισάρ είχαμε ημέρες πορείας 10 και ο Θεός βοηθός νομίζοντες θα τελειώσουν εδώ , αλλά δυστυχώς θα εξακολουθήσει ακόμα , τας 4 Αυγούστου πρωίαν ώραν 5 π.μ αναχωρήσαμε ανατολικώς του Αφιόν και περί τας 12 η ώρα την μεσημβρίαν εφθάσαμεν εις τινα έρημον και αναπαύθημεν και την επομένην τας 5 Αυγούστου αναχωρήσαμε την συνηθισμένην ώραν και πορευόμεθα εις μέρη σχεδόν έρημα , χωριά πουθενά , την μεσημβρίαν και ώραν 11 εφθάσαμε εις ένα μέρος που υπήρχε και μιά βρύση και κατασκηνώσαμεν και την επομένην τας 6 Αυγούστου αναχωρήσαμεν πάλι και περί ώραν 11ην φθάσαμε εις ένα χωρίον Τουρκικό , ονόματι Κουρούκιοϊ αναπαύθημεν και το απόγευμα και ώραν 4 μ.μ εφύγαμε και περί ώραν 8ην μ.μ εφθάσαμε εις μίαν κωμόπολιν Αζιζιέ διελθόντες δια παρελάσεως , υπήρχαν δε και πολλοί Χριστιανοί εις αυτήν την κωμόπολιν μας υπεδέχθεισαν με μεγάλας ευχαριστίας .

7η Αυγούστου ώρα 4 π.μ εγερτήριον 4,30 ' ρόφημα , πέντε παρά τέταρτο προσκλητήριον ώρα 5 αναχώρησις ολόκληρης αυτής της φάλαγγας , απαρτιζομένης εκ του 3/60 Συντάγματος 9η Μοίρα ορειβατικού πυροβολικού , Λόχος Μηχανικού , χειρουργείο και επιτελείο 9ης Μεραρχίας .

Εις όλον αυτό το μεικτό απόσπασμα έμεναι πάντα ένας λόχος ως οπισθοφυλακή διότι από το Αζιζιέ άρχεται η " αρμυρά " έρημος ονομαζομένη .

Τέλος εκκίνησε η πρώτη φάλαγγα την πορεία της αλλά εις το τέλος που ήτο ο λόχος οπισθοφυλακή ενεφανίσθη μια ίλη ιππικού Τουρκικού , και επιτέθηκε εναντίον της οπισθοφυλακής , άρχισε σφοδρά μάχη εναντίον του ιππικού , τέλος έως ότου επιστρέψει η πρώτη φάλαγγα έγινε μεγάλη μάχη .

Εις την μάχην αυτήν απώλειες Τουρκικές άγνωστες , δικές μας ένας αξιωματικός και 16 νεκροί στρατιώτες και τραυματίες άνω των 30 , μας επήρε δε και ο Τουρκικός στρατός αιχμάλωτους 16 στρατιώτες της μοίρας κλιβάνων του εφοδιασμού μας με τις καμήλες που είχαμε . Τέλος λίγο ήταν το κακό αλλά μας εκόστισε πολύ διότι από αυτήν την ημέραν αρχίζει νέα ταλαιπωρία , της πείνας , διότι ναζί τους επήραν και τις γαλέτες που είχαμε και λίγες κουραμάνες και δεν υπήρχον πουθενά από αυτά , ίσως είχαμε 3 - 4 μέρες γαλέτα , ύστερα με τι θα τροφοδοτούμαστε ;

Τας 8 Αυγούστου αναχωρήσαμε εκ του Αζιζιέ , διότι επήγαμε πάλι και διανυκτερεύσαμε εκεί , αναχωρήσαμε και καθ' οδόν εκαύσαμε πολλά χωριά και σπαρτά και παν ότι ευρίσκαμε εμπρός μας το παίρναμε , πρόβατα , κότες , βόδια , δεν αφήναμε τίποτα . Το βράδυ εφθάσαμε εις ένα χωριό Τουρκικό Μπαπ-υμετλή όπου και διανυκτερεύσαμε και όλοι οι στρατιώτες είχαν , άλλος ένα πρόβατο , άλλος 3-4 κότες , γάλους , χήνες , και ψήνανε όλη τη νύχτα .

Τας 9 Αυγούστου την πρωίαν αναχωρήσαμε αλλά καθ' οδόν δεν υπήρχε και νερό και έπρεπε να γεμίσουμε τα παγούρια μας νερό να περάσουμε , έστω , μέχρι την μεσημβρίαν ή και το βράδυ που θα ξαναβρούμε , την μεσημβρίας εφθάσαμε εις ένα χωρίον Παζαρτζίκ και αναπαυθήκαμε και τας 4 ώραν μ.μ αναχωρήσαμε και τας 11 το μεσονύχτιον εφθάσαμε εις ένα χωρίον Ουσκίοϊ και διανυχτερεύσαμε και την επομένην τας 10 Αυγούστου αναχωρήσαμε και περί την μεσημβρίαν εφθάσαμε εις μίαν έρημον όπου επήγαζε ωραίο νερό , η πηγή σχεδόν του ποταμού Μαίανδρου , και εκεί μείναμε όλην την ημέραν .

Την επομένην 12 Αυγούστου αναχωρήσαμε από το Ουζούμπεη και καθ' οδόν συναντήσαμε 6 αυτοκίνητα Ελληνικά τα οποία μετέφεραν τραυματίες , αλλά καθ'οδόν τα κατέλαβαν οι Τούρκοι , τα μεν αυτοκίνητα τα έκαψαν , με τους βαρέως τραυματίας , τους δε ελαφρά τραυματίας αγνοείται η τύχη τους καθώς μας είπε ένας εξ αυτών ο οποίος προσποιήθηκε τον νεκρό και γλύτωσε , και περί τας 2 η ώρα μ.μ εφθάσαμε εις ένα χωρίον Κύρκογλου ευρισκόμενον εντός μιας χαράδρας , εκεί υπήρχον Τουρκικά εφόδια , στο χωριό λοιπόν αυτό βγάλαμε τους κατοίκους έξω και το πυρπολήσαμε το λεηλετήσαμε μέχρι τα κοτέτσια .

Τας 13 Αυγούστου , αναχωρήσαμε από το μέρος αυτό και περί ώραν 7 μ.μ εφθάσαμε εις ένα μέρος βαλτώδες και ολίγον αριστερά από εμάς εμάχετο η ΧΙΙΙ μεραρχία .

Τας 14 Αυγούστου την πρωίαν αναχωρήσαμε περί ώραν 7 π.μ , βαδίζοντας καθ' οδόν συναντήσαμε και την έδραν του 3ου Σώματος Στρατού .

Στερούμαστε τον άρτον από τας 10 Αυγούστου , η τροφή μας ήτο μια μερίδα κρέας και ζωμός του κρέατος , ρόφημα καθόλου , τέλος βαδίζοντας καθ' όλην την ημέραν τας 5 η ώρα εφθάσαμε εις ένα μέρος και εμείναμε και την επομένην .

Τας 15 Αυγούστου ημέραν της Παναγίας και περί ώραν 7ην πρωινήν αναχωρήσαμε και κατόπιν μιας ώρας πορεία εφθάσαμε εις ένα χωρίον Τουρκικόν Μπίτλατλίκογλου , εκεί δε έμενε το χειρουργείον του 2ου Σώματος Στρατού , ο εχθρός δεν απέχει και πολύ , περί τα 8 χιλιόμετρα . Καλυμμένοι από τον εχθρό σε διάφορα καλύμματα παραμείναμε καθ' όλην την ημέραν και το απόγευμα τας 5 η ώρα ήλθαμε στο αριστερόν του χωριού και κατασκηνώσαμε , άλλοι δε σχηματισμοί δεξιά μας και αριστερά μας εμάχοντο . Της Παναγίας το βράδυ μας έδωσαν τον κανονικόν άρτον και συσσίτιον κρέας , τον δε ζωμόν του κρέατος μας τον φτιάξανε κουρκούτι και μας το προσφέρανε ως γλύκισμα , αλλά η πείνα που είχαμε μας εφάνη πράγματι ως γλύκισμα , αλλά μήπως είναι μόνον η πείνα που μας θερίζει ;ή ο φόβος , είχαμε και τις αιώνιες συντρόφισσες τις ψείρες , εις το διάστημα της πορείας δεν μας απαρνήθηκαν καθόλου .

Τέλος αναπαυθήκαμε το βράδυ και την επομένηντας 16 Αυγούστου πρωίαν επήραμε το ρόφημά μας , μια κουταλιά κουρκούτι και μνιά μερίδα κρέας δια όλην την ημέραν και περί ώραν 8ην π.μ. καθ' ότι είμεθα έτοιμοι προς εκκίνησιν και μέχρι ώραν 3 μ.μ. ελαμβάναμε και μάχην , ήλθεν ο Διοικητής Μεραρχιακού Πεζικού και μας είπε : Παιδιά , και μας έδειχνε το ύψωμα του Καλλικρότου ,βλέπετε ; σ' αυτό το ύψωμα θέλω τας 12 η ώρα να κυματίσει η φούστα του τσολιά εκεί απάνω και η κυανόλευκος Σημαία , υποδεικνύοντας ότι αυτή είναι η θύρα της Άγκυρας , καθώς λέγει εκεί όπισθεν του υψώματος υπάρχουν και κουραμάνες ..στοίβες (..φουκαρά τσολιά ..)που να ξέρεις πως θα σου τις στείλει ο Κεμάλ τις κουραμάνες συστημένες με το πυροβόλο των 8-19 .

Αλλά ο δυστυχής στρατιώτης αψηφώντας τον θάνατον και με όλες τις κακουχίες αναχωρήσαμε η ώρα 9 π.μ και περί ώραν 11ην εφθάσαμε εις τους πρόποδες του υψώματος και μετά μιας ώρας , τας 12 ακριβώς εκκινήσαμεν δια το θανατηφόρον ύψωμα όπου έπί 5 ημέρας η 5η Μεραρχία απολέμησε αλλά αδύνατον να καταλειφθή , ώρα 12 παραταγμένο όλο το Σύνταγμα το 3/40 πρώτη γραμμή 26 , δευτέρα γραμμή ειςτο αριστερό μας η ΧΙΙΙ Μεραρχία αναμέναμε το σύνθημα της γενικής επίθεσης ώραν 3ην μ.μ εδόθη το ιερόν σύνθημα δια της σάλπιγγος , το προχωρείτε , όλες οι σάλπιγγες της Μεραρχίας εσάλπιζον το " προχωρείτε " και τον θούριον του Αητού ο γιός , οι στρατιώτες αψηφούντες τον θάνατον εξόρμησαν ωσάν λέοντες εναντίον του εχθρού και μέσα εις το πυρ του πυροβόλου , του όπλου και του κανονιού όπου άκουγες μια βοή , αλαλαγμούς , φωνές , κλάματα , σε 20 λεπτά της ώρας κατελήφθη το ύψωμα αλλά και εις τα 20 λεπτά της ώρας είχαμε και τόσες απώλειες , χιλιάδες σκοτωμένοι και χιλιάδες τραυματίες οι οποίοι έμειναν εις το πεδίον της μάχης , από το 3/40 ήταν μόνο 12 αξιωματικοί νεκροί και πολλοί τραυματίες , 120 στρατιώτες και πλέον νεκροί , 500 - 600 τραυματίες και τη νύχτα εγένοντο αντεπιθέσεις εκ των Τούρκων , αλλά εις μάτην , και εμείς χάσαμε τόσους στρατιώτες διότι πριν ακόμα ξημερώσει εγκαταλείψαμε πάλι τα υψώματα του Καλέ-κράτο , τας 17 Αυγούστου αναλάβανε την γραμμήν το 33ον Σύνταγμα πεζικού και εμείς οπισθοχωρήσαμε προς ανάπαυσιν και η πρώτη ημέρα από τις 10 Αυγούστου που στερούμεθα τον άρτον , αυτήν την ημέραν μας έδωσαν εν τέταρτον της κουραμάνας και ..πιάστηκε η καρδιά μας .

Τας 19 Αυγούστου άλλη διαταγή να φύγουμε και να έλθουμε εις το αριστερόν της όλης παρατάξεως της στρατιάς το 3ο Σώμα Στρατού , αναχωρήσαμε την 8ην μμ και βαδίζοντες καθ' όλην την νύχτα και με μεγάλην επιφυλακτικότητα , ούτε τσιγάρο να μην ανάψουμε τη νύχτα , την πρωίαν με τα χαράματα σταματήσαμε εις ένα μέρος ξηρόν και άνυδρον , δεν υπήρχε νερό , μια μικρή πηγή υπήρχε και αυτή με πολύ βρώμικο νερό , την ημέραν μας μαγειρεύσανε κρέας και τον ζωμό μας τον φτιάξανε με σιτάρι , και μας δώσανε μια μερίδα κρέας και ένα κύπελο σιτάρι ενώ προτίστως τον ζωμό τον πίναμε για όρεξη εφ' όσον κουραμάνα δεν υπήρχε .

Τας 20 Αυγούστου το βράδυ μόλις βασίλεψε ο ήλιος αναχωρήσαμε και την πρωίαν σταματήσαμε εις ένα χωρίον Καρακουγιού , όπου έμενε και το 2ο Σώμα Στρατού , και μείναμε εκεί μέχρι το βράδυ .

Εσπέρα 21ης Αυγούστου αναχωρήσαμε και τας 12 η ώρα το μεσονύκτιον εφθάσαμε εις ένα χωρίον και μείναμε μέχρι την πρωίαν της 22 Αυγούστου όπου τας 7 η ώρα π.μ αναχωρήσαμε βαδίζοντες δια το 3ο Σώμα Στρατού . Καθ' οδόν δε συναντούσαμε πολλά πτώματα εις το ύπαιθρον , Ελληνικά και Τουρκικά , αλλού πόδια , αλλού κεφάλια , η φρίκη σε έπιανε αυτή την ώρα εις κάποιο χωρίον Τουρκικόν διότι Ελληνικά χωριά δεν υπήρχον πουθενά εις το διάστημα απ' το Αζιζιέ και εντεύθεν , ευρήκαμε την έδρα της 3ης Μεραρχίας , εμείς δε προχωρήσαμε εφθάσαμε εις ένα χωριαδάκι Εσκί - Μπουλατλή , εφθάσαμε δε και εις το μέρος που προοριζόμεθα να λάβουμε και δεύτερη μάχη , εις το χωριαδάκι αυτό εκαθίσαμε ολίγον αναπαυθήκαμε πήραμε νερό , που είχαμε σκάσει , και εμπρός απ' το χωριό αυτό υπήρχε ένας καμπίσκος , έπρεπε να περάσουμε τον καμπίσκο αυτόν και να καταλάβουμε τα απέναντι υψώματα , αλλά ο εχθρός δεν απείχε καιν πολύ , τα πυροβόλα του μας έφθαναν , τέλος ακροβολισθήκαμε κάναμε και τον σταυρό μας και ότι τύχει , βαδίσαμε και μόλις φθάσαμε στο μέσον του καμπίσκου , μας ήρθαν οι πρώτες συστημένες και εγκαοροφλεγείς μάλιστα , εις την διμοιρίαν που ήμουν εγώ , διότι με τους άλλους είμεθα εις απόστασιν είμεθα εις απόστασιν και δεν γνωρίζαμε τι συνέβη , αφήσαμε δύο μουλάρια τραυματισμένα και 3 στρατιώτες , αυτή τη στιγμή κατάλαβα τον μεγαλύτερον κίνδυνον , εσήκωσα τα μάτια μου προς τον ουρανόν και βλέπω εις τον αέρα που σκάγανε οι οβίδες , θυμήθηκα τη μάνα μου , αναστέναξα και με δάκρυα εις τα μάτια μου έσκυψα πάλι το κεφάλι μου και είπα : Αν έχεις τύχει διάβαινε και ριζικό περπάτει , αν είναι η δική μου ας έλθει , αλλά να μη με τυραγνήσει , και εξακολούθησα την πορεία , και δευτέρα εξόρμησις εκαταλάβαμε τα υψώματα του τραπεζοειδούς λόφου , μάλιστα έτσι ονομάζοντο .

Εις το μέρος αυτό εμείναμε επί πέντε ημέρες , και αυτές τις 5 ημέρες υποφέραμε πολύ , πρώτον η τροφή μας ήτο μια μερίδα κρέας και ένα κύπελο σιτάρι , το οποίον σιτάρι κάναμε επίταξη από διάφορα χωριά όπου νερό δεν υπήρχε , εις ένα μέρος μόνο έβγαζε τόσο ολίγον , που επήγα μια φορά με τρία παγούρια και τα γέμιζα με το κουτάλι και έκανα μισή μέρα να τα γεμίσω , ζέστη ανυπόφορη , ψείρα , βρώμα αιωνία , πείνα , δίψα και τα χάλια μας .

Τας 28 Αυγούστου αφήσαμε αυτά τα υψώματα εις τους Τούρκους πάλι ΄οπισθοχωρήσαμε ολίγον αριστερότερα και αντικαταστήσαμε Τάγμα του 22ου Συντάγματος , από τα υψώματα αυτά η Άγκυρα απείχε περί τας 12 ώρας ενώ από Καλλικρότο ήτο μόνον 8 ώρας , εις το μέρος αυτό προς ώραν είχαμε ησυχίαν , ολίγον αριστερότερα από εμάς εμάχετο η 7η Μεραρχία λυσσωδώς ημέρα και νύχτα .

Τας 30 Αυγούστου , ήλθε η διαταγή της γενικής οπισθοχωρήσεως από όλα τα μέτωπα της εκστρατείας Αγκύρας και τας 10 η ώρα εγκαταλείψαμε τας θέσεις μας και ολνυκτίως οπισθοχωρούμε μέχρι τα χαράματα . Την 31 Αυγούστου εφθάσαμε εις τον ποταμόν Τσαγγάριον ( προφανώς εννοεί τον Σαγγάριον ) και επεράσαμε με τις βάρκες . Εις το διάστημα της ολονυκτίου οπισθοχωρήσεως όπου ευρίσκετο χωρίον το έκαιγον και ότι ευρίσκετο εμπρός μας το καταστρέφαμε . Επεράσαμε τον Σαγγάριον και βαδίζοντες περί τας 26 ώρας και καθ' όλην την διάρκειαν δεν ευρίσκετο νερό , πο ύπνος , και υποφέραμε πολύ , τέλος περί τας 6 η ώρα το βράδυ εφθάσαμε εις ένα ποταμό και καταυλισθήκαμε , εκεί μείναμε 4 μέρες .

Εις το διάστημα που εμείναμε εκεί , μας φέρανε και ένα ψωμί για να φάμε πολύ ακατάλληλο , μαύρο ωσάν μελάνη , άνοστον το τρώγαμε και επρίσκετο η κοιλιά μας , ούτε χάμω ημπορούσαμε να καθίσουμε ούτε και όρθιοι , υποφέραμε , αρρωστήσαμε όλοι σχεδόν .

Εις τας 4 Σεπτεμβρίου εφύγαμε από το μέρος αυτό οπισθοχωρώντας εκαταστρέφαμε το παν ό,τι ευρίσκετο εμπρός μας , χωριά τα καίγαμε τα δε γιδοπρόβατα , βόδια και βουβάλια τα κατασχίζαμε σαν λύκοι και βαδίζοντας καθ' όλην την ημέραν το μεσονύκτιον εσταματήσαμεν εις ένα χωρίον Σεχερτζίκιοϊ και αναπαύθημεν μέχρι την πρωίαν , και την πρωίαν ήλθε διαταγή να μείνουμε εκεί και τας 6 Σεπτεμβρίου εφύγαμε και βαδίζοντας καθ' οδόν τας 5 η ώρα μ.μ μία ομάς Τσέτες μας έπετέθησαν και κατόπιν ολίγης μάχης τους διασκορπίσαμε και διανυκτερεύσαμε εις τα εκεί υψώματα και την επομένην 7 Σεπτεμβρίου ανασυνετάχθη το Σύνταγμα και ένα χωρίον Μαχμοδίλ το εκαύσαμε και περί ΄ώραν 7 π.μ αναχωρήσαμε και το βράδυ εφθάσαμε εις τας προτέρας γραμμάς ειςτο χωρίον Αραστρέν και εκεί εγκαταστήσαμε τα φυλάκιά μας .

19 Σεπτεμβρίου , μας αντικατέστησαν από αυτά τα φυλάκια το 26ον Σύνταγμα και εμείς επήγαμε δεξιότερα και αντικαταστήσαμε την 5ην Μεραρχίαν και τα υψώματα Κέρκ 'κιξ Καγ ( σαράντα κοριτσιών βουνό ) και εις το μέρος αυτό δεν μείναμε πολλές ημέρες , η τροφή μας δε εξακολουθεί η ίδια , κρέας και μπουλουγούρι .

Τας 22 Σεπτεμβρίου αντικατασταθήκαμε παρά του 28ου Συντάγματος και περί ώραν 8ην μ.μ εφύγαμε και κατά το μεσονύκτιον εσταματήσαμε εις ένα μέρος μέχρι πρωίας και την επομ΄πενην 23 Σεπτεμβρίου αναχωρήσαμε και περί ώραν 10ην μ.μ εσταματήσαμε εις ένα ποταμίσκο και εκεί παραμείναμε επί 3 ημέρας , τας δε 25 Σεπτεμβρίου ετελέσθη μνημόσυνον υπέρ των πεσόντων εις την μάχην του Καλλικρότου .

Τας 26 του ιδίου μηνός το τάγμα που υπηρετούσα αναχώρησε δια φυλάκια 3 ώρας περίπου μακράν του Συντάγματος εις κάτι υψώματα και δασώδη μέρη , εις τας 4 Οκτωβρίου κατόπιν διαταγής της Μετραρχίας το τάγμα μας να προβεί εις αναγνώρισιν εις το μέρος αυτό και την εδίαν ημέραν και ώραν 9 π.μ αναχωρήσαμε και καθ' οδόν συναντήσαμε ένα χωρίον Τουρκικόν και εις τα πέριξ αυτού υπήρχον Τσέτες και εκδιωχθέντες ετράπησαν εις φυγήν , προχωρώντας μέσα εις το δάσος συναντήσαμε χιλιάδες Τουρκικά γιδοπρόβατα και βόδια τα οποία τα συνέλαβον οι δικοί μας στρατιώται , εκ των οποίων λίγα έμειναν , τα κατασπάραξαν οι στρατιώται σαν λύκοι από την πείναν που είχαμε πως δεν εφάγαμε και τα δέρματα .Τέλος εγκαταστήσαμε προσωρινά φυλάκια εις το μέρος αυτό όπου τας 7 Οκτωβρίου αντικαταστήσαμε το 26ον Σύνταγμα και την ιδίαν ημέραν εφύγαμε και περί τας 4 η ώρα μ.μ εφθάσαμε εις Μοναστήρκιοϊ και την επομένην τας 8 του ιδίου μηνός , εγκατασταθήκαμε μέσα εις το χωρίον και εις οικήματα , εις το χωρίον αυτό υπήρχον και Έλληνες . Εις το χωρίον αυτό δεν εμείναμε και πολλάς ημέρας .

Τας 19 Οκτωβρίου και περί ώραν 11ην π.μ αναχωρήσαμε και τας 7 η ώρα το βράδυ εσταματήσαμε εις μίαν έρημον και την επομένην τας 20 του μηνός αναχωρήσαμε και βαδίζοντες εντός μιας μεγάλης χαράδρας καθ΄όλην την ημέραν και περί ώραν 6ην το βράδυ καταυλισθήκαμε και την επομένην τας 21 και ώραν 8 π.μ αναχωρήσαμε και καθ' οδόν εσυναντήσαμε αρχαία αγάλματα επι Μεγάλου Αλεξάνδρου και το εσπέρας εσταματήσαμε εις μίαν έρημον μέχρι την επομένην .

22 Οκτωβρίου και περί ώραν 11ην αναχωρήσαμε και τας 4 η ώρα μ.μ εφθάσαμε εις τον σταθμόν Ντουγέρ , από Εσκί Σεχίρ που είμεθα και μετά εις διαφόρους γραμμάς , τώρα βαδίζομε όλο προς το δεξιόν μέτωπον προς Αφιόν Καραχισάρ . Εις το Ντουγέρ εδέησεν ο Θεός να μας δώσουν κουραμάνα όπου στερούμεθα από τας 10 Αυγούστου και έχομε ως εδώ , 22 Οκτωβρίου , δύο μήνες και 12 ημέρες στερούμεθα τον άρτον και η τροφή μας ήτο , όπως γράφω και εις προηγούμενα φύλλα , κρέας άφθονον , ένα κύπελο σιτάρι ή μία κουταλιά ζουμό και άλλοτε τον ζουμόν τον κάναμε με μπουλουγούρι , ετρώγαμε δε και ένα είδος για ..κουραμάνα , αλλά κατάμαυρο .

23 Οκτωβρίου αναχωρήσαμε από το Ντουγέρ διελθόντες εις ένα χωρίον που έμενε το 2ον Σώμα Στρατού και περί ώραν 4ην μ.μ ήλθομεν έξωθι του Αφιόν Καραχισάρ , εις ένα χωριουδάκι και εμείναμε μέχρι τας 27 Οκτωβρίου .

27 Οκτωβρίου αναχωρήσαμε απ' το μέρος αυτό και κατόπιν 6ώρου πορείας εφθάσαμε εις ένα χωρίον Τουρκικόν Καγιά-τεπε και εκεί παραμείναμε εντός οικημάτων μέχρι τας 13 Νοεμβρίου .

13 Νοεμβρίου αναχωρήσαμε από το χωρίον Καγιά-τεπε και περί ώραν 4ην μ.μ εφθάσαμε εις έτερον χωρίον και ευρήκαμε καταλύμματα δια να μείνομε ένεκα του χειμώνος και την επομένην τας 14 Νοεμβρίου ημέραν αποκριάς εξακολούθησε η πορεία μας και το βράδυ ελλείψει οικημάτων εμείναμε εις το ύπαιθρον .

15 Νοεμβρίου αναχωρήσαμε πάλι την πορείαν μας και περί ώραν 2 μ.μ εφθάσαμε εις το χωρίον Σουσού έξωθεν του σταθμού Μπανάζ και εις το χωρίον Σουσού εστρατωνίσθημεν εις τα οικήματα όπου εμείναμε και περάσαμε και τας εορτάς των Χριστουγέννων και του νέου έτους 1922 , εις το διάστημα που εμείναμε εις το χωρίον αυτό περάσαμε ευχάριστα .

7 Ιανουαρίου 1922, την ημέραν του Αγίου Ιωάννου αναχωρήσαμε από το χωρίον Σουσού βαδίζοντες το βράδυ τας 8 μ.μ εφθάσαμε εις το χωρίον Ουρτάκ-κιοϊ όπου διανυκτερεύσαμε εντός οικημάτων .

8 Ιανουαρίου και ώραν 10 π.μ ναχωρήσαμεν και περί ώραν 4 μ.μ εμείναμε εις το χωρίον Χοντσιλάρ εντός οικημάτων και την επομένην 9ην Ιανουαρίου αναχωρήσαμε βαδίζοντες όλο προς το δεξιόν του μετώπου δηλαδή εις τα μέρη αυτά που διερχόμεθα είχομεν ξαναπεράσει από Μπουλαντάν δια Άγκυρα .

9 Ιανουαρίου αναχωρήσαμε από το Χοντσιλάρ και το εσπέρας την 4ην μ.μ εφθάσαμε ις Τεπέ-κιοϊ μιά κωμόπολη και διανυχτερεύσαμε και την επομένην 10 Ιανουαρίου και ώραν 8ην π.μ αναχωρήσαμε και το εσπέρας και περί ώραν 5ην μ.μ εφθάσαμε εις το χωρίον Κιολού και διανυκτερεύσαμε και την επομένην 11 Ιανουαρίου αναχωρήσαμε και κατόπιν 5ώρου πορείας εφθάσαμε εις το χωρίον Εντσιλάρ όπου εμείναμε μέχρι τας 14 Ιουλίου μηνός εντός οικημάτων .

Την 14ην Ιανουαρίου ημλεραν Παρασκευήν μάλιστα , αναχωρήσαμε και κατόπιν τριώρου πορείας εφθάσαμεν εις το χωρίον Γκιούνεϊ όπου αντικαταστήσαμε τάγμα του 31 ου Συντάγματος Μετόπισθεν εκ των προφυλακών . Εις Γκιουνέϊ αναλάβαμε τα φυλάκια , είχαμε σχεδόν ησυχία με τους Τούρκους αλλά και εις αυτό το μέρος δεν μας άφησαν και πολύ καιρόν , τας 11 Φεβρουαρίου μας αντικατέστησαν εκ των φυλακίων μας παρά του 56 Συντάγματος και εμείς συγκεντρωθήκαμε και την επομένην αναχωρήσαμε πάλι δια το Αφιόν Κραχισάρ .

12 Φεβρουαρίου ημέραν Σαββάτο και ώραν 8 π.μ αναχωρήσαμε εκ του Γκιουνέϊ καιπερί ώραν 1 μ.μ εφθάσαμε εις το χωρίον Καϊιαμπουνάρ και καταλύσαμε εις οικήματα ένεκα του ψύχους και εις Καϊαμπουνάρ εμείναμε μέχρι τας 14 Μαρτίου επεράσαμε ευχάριστα .

Τας 14 Μαρτίου και ημέραν Δευτέραν και ώραν 7 :30' π.μ αναχωρήσαμεν πάλι δια Αφιόν Καραχισάρ και το απόγευμα τας 6 η ώρα εφθάσαμε εις το χωρίον Κιοπέκ-κιοϊ και διανυκτερεύσαμε εντός οικημάτων και την επομένην 15 Μαρτίου και ώραν 8:30' π.μ αναχωρήσαμε και τας 3 μ.μ εκατευλίσθημεν εις τι χωρίον και την επομένην 16 Μαρτίου αναχωρήσαμε και τας 3 η ώρα μ.μ εφθάσαμε εις το χωρίον Συνίρκιοϊ και καταυλισθήκαμε μέχρι την επομένην τας 17 Μαρτίου όπου αναχωρήσαμε περί ώραν 9ην και τας 2 μ.μ εφθάσαμε εις το χωρίον Ισλάμ - κιοϊ και εμείναμε σε οικήματα και την επομένην εκεί .

Τας 19 Μαρτίου και ώραν 8ην αναχωρήσαμε από Ισλαμ-κιοϊ και τας 1:3ο' μ.μ εφθάσαμε εις τον σταθμόν Τουράκ , από εκεί εφύγαμε την επομένην και εφθάσαμε εις τον σταθμόν Κουτσού-κιοϊ , απ'όπου εφύγαμε την επομένην και το απόγευμα εφθάσαμε εις χωρίον Μπάσκιμζα και εμείναμε και την επομένην εκεί , και τας 23 Μαρτίου το απόγευμα τας 2 η ώρα αναχωρήσαμε από την Μπάσκιμζα και επήγαμε πάλι εις τον σταθμόν Κουτσού-κιοϊ και μείναμε εκεί το βράδυ και την επομένην τας 24 Μαρτίου και ώραν 7ην π.μ επιβιβασθήκαμε εις το τραίνο και αναχωρήσαμε σιδηροδρομικώς δια τον σταθμόν Ντουγέρ , διελθόντες πρωτίστως από σταθμούς : Μπαλμαχμούτ' αφιόν , Χαμαμ Ισχανέ , και αποβιβασθήκαμε εις Ντουγέρ .

Εις Ντουγέρ καταυλισθήκαμε και μείναμε μέχρι τας 26 Μαρίου όπου την ιδίαν ημέραν τας 26 , αναχωρήσαμε και κατόπιν 2ώρου πορείας εφθάσαμε εις το χωρίον Μορατλάρ , εκεί εμείναμε μέχρι τας 30 Μαρτίου .

Τας 30 Μαρτίου μεγάλη Τετάρτη και ώραν 7ην αναχωρήσαμε από Μορατλάρ και κατόπιν 3ώρου πορείας εφθάσαμε εις το χωρίον Καβανλάρ , όπου εμείναμε το Πάσχα και περάσαμε πολύ θαυμάσια , τας 9 Ιουνίου όλοι μετακομίσαμε από Καβανλάρ πάλι δια τον σταθμόν Ντουγέρ όπου το μεν 1ον και 2ον τάγμα επήγαν φυλάκια το δε τρίτον έμεινε εις εφεδρίαν , εις το διάστημα που εμείναμε εις Ντουγέρ είχαμε και καμιά φορά και καμιά έφοδο από Τουρκικά αεροπλάνα .

Τας 27 Ιουνίου ήλθε διαταγή να στείλει το Σύνταγμά μας ένα Τάγμα δια την ανατολική Θράκη όπου τας 28 Ιουνίου εφύγαμε εκ του καταυλισμού , το Τάγμα αυτό , το δε υπόλοιπον Σύνταγμα έμεινε εις την θέσιν του και εμείς επήγαμε εις τον Σταθμόν Ντουγέρ και επιβιβασθήκαμε εις το τραίνο κατευθυνόμενον προς Καρά-κιοϊ , τας 3:30' η ώρα αναχωρήσαμε εκ του σταθμού Ντουγέρ , περάσαμε τους σταθμούς Τσικουρλέρ , λαγιούν , Σαπουντζί -μπουνάρ , Κουκτσέκ , Ουσί και τας 7 το εσπέρας εφθάσαμε εις Δορύλαιον και παραμείναμε μέσα εις τα βαγόνια μέχρι τας 12 το μεσονύκτιον όπου εφύγαμε και τας 3 η ώρα την πρωίαν εις τον σταθμόν Καρά-κιοϊ και αποβιβασθήκαμε και καταυλισθήκαμε και μείναμε μέχρι την Ιην Ιουλίου .

Την 1ην Ιουλίου αναχωρήσαμε από Καρά-κιοϊ πορευόμενοι δια Μουδανιά όπου εβαδίζομεν όλη την ημέραν , το βράδυ και ώρα 8μ.μ εφθάσαμεν εις τα υψώματα του Ινιγγιόλ όπου την 21 Μαρτίου είχαμε λάβει μέρος εις την οπισθοχώρησιν καθώς γράφω εις τα προηγούμενα .

Tας 2 Ιουλίου και ώραν 4ην αναχωρήσαμε και πεί ώραν 8ην π.μ εσταματήσαμε εις ένα ποταμίσκο προς ανάπαυσιν και το απόγευμα και ώραν 4ην μ.μ αναχωρήσαμε , περάσαμε το Ίνιγκιόλ και βαδίσαμε και μια ώρα πέραν του Ινιγκιόλ και διανυχτερεύσαμε και την επομένην 3 Ιουλίου αναχωρήσαμε και καθ' οδόν εσταματήσαμε και κάναμε μεσημέρι το δε εσπέρας και περί ώραν 5ην μ.μ εφθάσαμε εις το χωρίον Αξού και παραμείναμε και την επομένην εκεί .

Τας 5 Ιουλίου και περί ώραν 5ην πρωινήν ανχωρήσαμε και επεράσαμε από την Προύσαν και τας 9 η ώρα το βράδυ εφθάσαμε εις Μουδανιά , όπου και εμείναμε επί δύο ημέρας και τας 8 Ιουλίου επιβιβαστήκαμε εις το πλοίον " ΕΛΣΗ " και τας 12 το μεσονύκτιο αναχωρήσαμε κατευθυνόμενοι διά Ρεδαιστό όπου , κατόπιν 8 ωρών ταξίδιον εφθάσαμε και αποβιβασθήκαμε και εξελθόντες της πόλης καταυλισθήκαμε . Από Ρεδαιστό είχαμε περάσει πάλι τας 20 με 25 Αυγούστου το 1921 .

Εις Ρεδαιστόν εμείναμε μέχρι τας 11 Ιουλίου όπου το απόγευμα τας 5 η ώρα μ.μ αναχωρήσαμε κατευθυνόμενοι δια Μπεκτσιλάρ όπου έμενε η Μεραρχία Ανδριανουπόλεως και το βράδυ τας 11 του μηνός εφθάσαμε εις κάποιο σημείο και διανυκτερεύσαμε και την επομένην τας 12 Ιουλίου αναχωρήσαμε και τας 9 π.μ εφθάσαμε έξωθεν του χωρίου Τιρολόϊ και ώραν 4 μ.μ αναχωρήσαμε μέχρι τας 8 η ώρα όπου εσταματήσαμε και διανυκτερεύσαμε και την επομένην την 13ην Ιουλίου εξακολούθησε η πορεία μας και κατόπιν 8ώρου πορείας εφθάσαμε εις το μέρος που έμενε η Μεραρχία και προσκολληθήκαμε και εμείς στην δύναμίν της .

Την 15ην Ιουλίου προετοιμάσθηκε η Μεραρχία δια να κάνουμε μια εξόρμηση προς την Κωνσταντινούπολιν και έγινε η εκκίνησις την πρωίαν τας 15 και βαδίσαμε επί 9 ώρες ούτε βρήκαμε πουθενά κανιά αντίσταση εχθρικιά , εις διάφορα χωριά μόνο ευρίσκοντο τσιανταρμάδες ( χωροφυλάκοι ) και λαμβάνουμε άλλη διαταγή να οπισθοχωρήσουμε πάλι δια τας πρώτας γραμμάς , επήγαμε εις το μέρος όπου είμαστε πριν και παραμείναμε μέχρι τας 22 Ιουλίου όπου αυτήν την ημέραν και ώραν 3 μ.μ αναχωρήσαμε και κατόπιν 4ώρου πορείας εφθάσαμε εις τον σταθμόν Τσερκέσκιοϊ και διανυκτερεύσαμε , την επομένην τας 23 και περί ώραν 5ην π.μ αναχωρήσαμε και περί ώραν 11 π.μ εφθάσαμε εις το χωρίον Μανούκα και κατόπιν 9ώρου αναπαύσεως αναχωρήσαμε και το βράδυ τας 7 η ώρα εφθάσαμε εις Ανακτόριον ή Σαράϊ και εκεί παραμείναμε μέχρι τας 23 Αυγούστου , αλλά από 1ης Αυγούστου τα πράγματα δεν εφαίνοντο καλά και οι στρατιώτες δεν γνωρίζαμε τίποτα , εις Μικράν Ασίαν τα πράγματα άλλαξαν , ο στρατός μας οπισθοχωρεί , καταστροφές , διωγμοί , πρόσφυγες ήλθαν εις Θράκην , κανείς δεν δύναται να μάθει την αλήθειαν , οι αξιωματικοί που εγνώριζον κάτι είχον τόσο απογοητευθεί που κανείς δεν μίλαγε , χρώμα ανθρώπου δεν είχε κανείς .

Τας 23 Αυγούστου αναχωρήσαμε από το Ανακτόριον και κατόπιν 5ώρου πορείας εφθάσαμε εις τον σταθμόν Σερκέσκιοϊ και τας 2 η ώρα το μεσονύκτιον επιβιβασθήκαμε εις το τραίνον κατευθυνόμενοι προς Καραγάτσι και κατόπιν 9ώρου ταξιδίου εφθάσαμε εις Καραγάτσι , επεράσαμε τους σταθμούς Τιρολόγιον , Αρκαδιούπολις , Κούλελι-Βουργάζ , Αλπουκλι , Ουρλί και εις το Καραγάτσι όπου αποβιβασθήκαμε και στρατωνισθήκαμε εις τους στρατώνας και παραμείναμε μέχρι τας 18 Σεπτεμβρίου όπου αυτήν την ημέραν εφύγαμε και επήγαμε εις το χωρίον Νίκη και την επομένην ήλθαμε πάλι εις την Ανδριανούπολιν και εμείναμε εις τους στρατώνας και αναλάβαμε και την φρούρησιν της πόλεως έως ότου την επαραδώσαμε εις τους Γάλλους και Έλληνες και η εγκατάλειψις από τους Έλληνες κατοίκους της Ανατολικής Θράκης και επί δώδεκα ημέρες συνέχεια οι διάφοροι δρόμοι δεν εσταμάτησαν από τους αραμπάδες από τα διάφορα χωριά και τα γυναικόπαιδα μεγάλη φρίκη και κλάμα εις τους δυστυχείς κατοίκους της Ανατολικής Θράκης .

Τέλος τας 13 Οκτωβρίου εγκαταλείψαμε και εμείς την Ανδριανούπολιν και αναχωρήσαμε δια το Διδυμότειχον , το βράδυ τας 13 εφθάσαμε εις το χωρίον Γενίκιοϊ και την επομένην τας 14 Οκτωβρίου επήγαμε εις το Διδυμότειχον και εγκατασταθήκαμε εις διάφορα σχολεία και οικήματα , μείναμε μέχρι τας 2 Νοεμβρίου όπου αυτήν την ημέραν εφύγαμε διά Σέρρας σιδηροδρομικώς , εις τον σταθμόν Μπάντικα εφθάσαμε την πρωίαν τας 3 του μηνός ,αλλά εις κάποιο σημείον της περιοχής αυτής μας χαλάσανε τη γραμμή οι Κομιτατζήδες και παραμείναμε μέχρι τας 2 η ώρα μ.μ οπότε επιδιορθώθηκε η γραμμή και αναχωρήσαμε .

Αλλά εις τον έτερον σταθμόν Κουρλάκ -κιοϊ αποβιβασθήκαμε και επήγαμε εις το χωρίον Κυρκάς και εμείναμε εις τα οικήματα τρεις ημέρες και ο λόχος μας επήγε εις το χωρίον Τσουπάνγκιόϊ και παραμείναμε εις τα οικήματα όπου τας 14 Νοεμβρίου εφύγαμε σιδηροδρομικώς διά τας Σέρρας όπου προοριζόμασταν από Κιορτεκίκιοϊ , μέχρι την αποβίβασίν μας επεράσαμε από διάφορους σταθμούς , που ξαναπεράσαμε κατά την διαδρομή μας από Ξάνθη προς Ανδριανούπολη τας 15 Μαρτίου το 1919 , Γκιμορζίνα , Ναρδίκιον , Ρισάκιον , Ξάνθη . Βατσιλάρ , Μπούκια , εις Μπούκια εφθάσαμε τας 15 την πρωίαν , Κουζκού-κιοϊ Νουστρακλή , Δράμα , Στέλεγος , Αγγίστα , Πόρνα και εις τον σταθμόν Τοπόλιανης , έξωθεν Σερρών , αποβιβασθήκαμε και επήγαμε εις το χωρίον Δοβίστα όπου έδρευε το Σύνταγμά μας το οποίον είχαμε εγκαταλείψει από την Μικράν  Ασίαν και εμείναμε εις τα οικήματα .

Εις Δοβίστα εμείναμε μέχρι τας 13 Μαρτίου όπου την ημέραν αυτήν και ώραν 8ην π.μ αναχωρήσαμε ν και περί ώραν 3ην μ.μ εφθάσαμε εις το χωρίον Ζιλιάχωβα και εμείναμε εκεί μέχρι την επομένην , τας 20 του ιδίου αναχωρήσαμε και τας 4 η ώρα μ.μ εφθάσαμε εις το χωρίον Τσετσεπλιέν και διανυκτερεύσαμε και την επομένην αναχωρήσαμε και κατόπιν 6ώρου πορείας εφθάσαμε εις το χωρίον Σταυρός , κατασκηνώσαμε και εκεί παραμείναμε .

Έτσι τελειώνει αγαπημένοι μας φίλοι το " Πολεμικό ημερολόγιο 1919-1922 " του αείμνηστου χωριανού μας Δημητρίου Κρικέλα . Προσωπικά συγκλονίσθηκα από μερικά κομμάτια της αφήγησής του , που είναι δοσμένα τελείως..ρεαλιστικά , βέβαια δεν σας κρύβω πως ένοιωσα μια..κάποια μικρή απογοήτευση , γιατί περίμενα , ίσως , κάποια σχόλια του μπάρμπα Μήτσου , για τα όσα θλιβερά συνέβησαν στη Μικρά Ασία κατά και μετά την οπισθοχώρηση , αλλά είναι απολύτως ορθή η τακτική του αφηγητή  , ο οποίος με μοναδική αμεσότητα και ρεαλισμό , μας μετέφερε μέσα στις 87 , 86,5 για την ακρίβεια , σελίδες , όλη τη φρίκη και τις ταλαιπωρίες που πέρασαν οι Έλληνες στρατιώτες στην Μικρασιατική εκστρατεία , με την τόσο θλιβερή κατάληξη . Ο μπάρμπα Μήτσος ενήργησε , λες , σαν ευσυνείδητος πολεμικός ανταποκριτής , που μετέδωσε " ότι ακριβώς είδε και έζησε " και μάλιστα με φοβερή ακρίβεια και γλαφυρότητα , κάτι που μπορεί να θεωρηθεί σαν κατόρθωμα , αν λάβει κανένας υπόψη του τις συνθήκες κάτω απ' τις οποίες γράφτηκαν όλα αυτά , και μάλιστα με ξεχωριστή ακρίβεια και αξιοπιστία , και να σκεφτείτε αγαπημένοι μου φίλοι , πως ο αξέχαστος μπάρμπα Μήτσος , δεν είχε κάνει κάποιες ιδιαίτερες ..σπουδές , όχι βέβαια , σχολαρχείο πήγε και δεν γνωρίζουμε κι' αν το..τελείωσε κιόλας .

Διαβάζοντας προσεκτικά κάθε σειρά απ' την αφήγησή του , αμέσως έρχονταν στο νου μου , άλλοι χωριανοί μας αλλά και κοντοπατριώτες , που έζησαν αυτή τη φρικτή περιπέτεια , αυτόν τον...εφιάλτη , και γύρισαν με έντονα ψυχικά προβλήματα , που τους στιγμάτισαν για όλη τους τη ζωή , και έχουμε πολλές τέτοιες περιπτώσεις , που όλοι τις γνωρίζουμε , αυτά όμως όλα , όπως και κάποιες σκέψεις και παρατηρήσεις μας , πάνω στην τραγική αυτή αφήγηση , θα τα πούμε κάποιο άλλο βράδυ . Παράλληλα όμως , θα προσπαθήσουμε να βρούμε και να δημοσιεύσουμε μια αξιόπιστη αφήγηση για την κορυφαία στιγμή της τραγικής αυτής εκστρατείας , που είναι η Καταστροφή της Σμύρνης και ο θάνατος χιλιάδων Ελλήνων .

Επίσης θα προσπαθήσουμε να συγκεντρώσουμε και να αναρτήσουμε σχετικό φωτογραφικό υλικό , όπως επίσης και βίντεο , της εποχής .

Καλό σας βράδυ .....Κ.Κ.-

www.lidoriki.com

ENA NTOKOYMENTO ΓΙΑ ΤΟ ΚΑΨΙΜΟ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΜΑΣ ΣΤΙΣ 29-8-1944

 

To χωριό μας καμένο , μια ιστορία αιώνων , έσβησε ....
Ένα σπάνιο έγγραφο που μιλάει για το κάψιμο του Λιδορικιού και των γύρω χωριών , δημοσιεύουμε σήμερα , φίλοι μου , το έγγραφο δημοσιεύτηκε στο " ΛΙΔΩΡΙΚΙ " αρ.φυλ. 14 του Ιανουαρίου 1983 , το έγγραφο ανήκει στον συμπατριώτη μας Ευθύμιο Παπαπαναγιώτου , διαβάστε το :
Έν Αμφίσση τη 8η Σεπτεμβρίου 1944
Προς το Υπουργείον Εσωτερικών .
Διεύθυνσιν Χωροφυλακής .
Τμήμα Δημοσίας Ασφαλείας .
Α Θ Η Ν Α Σ .
" Περί εκκαθαριστικών επιχειρήσεων των Γερμανών εις περιφέρειαν Παρνασσίδος-Δωρίδος ".

Λαμβάνω την τιμήν ν' αναφέρω , ότι τα ενταύθα Γερμανικά στρατεύματα ενισχυθέντα ενήργησαν εκκαθαριστικάς επιχειρήσεις κατά των ανταρτών εις το δυτικόν τμήμα της επαρχίας Παρνασσίδος και ανατολικόν τοιούτον της επαρχίας Δωρίδος επί οκταήμερον , ήτοι από 25-8-1944 μέχρι 2-9-1944 .
Ούτοι προωθήθησαν εκ διαφόρων σημείων με αντικειμενικόν σκοπόν την διάλυσιν του στρατού ΕΛΑΣ , του ευρισκομένου εις την περιφέρειαν Δωρίδος , την αφαίρεσιν των ανεφοδιασμών και καταστροφήν πάσης παραγωγής , ίνα ούτω καταστή αδύνατος η παραμονή ανταρτών εις την περιφέρειαν ταύτην κατά τον επερχόμενον χειμώνα , ελλείψει τροφοδοσίας και στέγης . Ο στρατός ούτος έφθασε μέχρι Λιδωρικίου , πρωτεύουσαν της επαρχίας Δωρίδος , όπου έδρα διαφόρων πολιτικών και στρατιωτικών Διοικήσεων των ανταρτών και όπου ουδείς κάτοικος ανευρέθη .
Κατά την μέχρι Λιδωρικίου διαδρομήν , ο γερμανικός στρατός συνήντησεν εις διαφόρους τοποθεσίας ελαφράς αντιστάσεις , τας οποίας ανέτρεψεν , επιφέρας σοβαράς απωλείας εις τους αντάρτας , λόγω υπεροχής εις άνδρας , όπλα και πολεμοφόδια και , κατά τας πληροφορίας , υπάρχουσι πλέον των διακοσίων πεντήκοντα ( 250 ) ανταρτών νεκροί έναντι ελαχίστων Γερμανών , ανερχομένων εις δέκα ( 10 ) έως δέκα πέντε ( 15 ) νεκρών και τριάκοντα ( 30 ) έως τριάκοντα πέντε ( 35 ) τραυματιών .
Άπαντα τα χωρία , τα κείμενα δυτικώς της Αμφίσσης και μέχρι Λιδωρικίου , είχον εγκαταλειφθή παρά των κατοίκων , οίτινες μετέβησαν εις ωρισμένα μέρη πέραν του Λιδωρικίου , υποδειχθέντα παρά των ανταρτών , καθ' όσον οι τυχόν παραμένοντες εις τα χωρία ήθελον χαρακτηρισθή ως προδόται και θα υπήχον ευ΄θύνας και συνεπείας .
Τα χωρία ταύτα ελεηλατήθησαν εξ ολοκλήρου και επυρπολήθησαν καθ' ολοκληρίαν η εν μέρει , ως ακολούθως :
1 ) . Αγία Ευθυμία - Παρνασσίδος , επυρπολήθη διά δευτέραν φοράν εξ ολοκλήρου .
2 ) . Βουνιχώρα - Παρνασσίδος , επυρπολήθη διά δευτέραν φοράν εξ ολοκλήρου .
3 ) . Καρούται - Δωρίδος , επυρπολήθησαν διά δευτέραν φοράν εξ ολοκλήρου .
4 ) . Σκαλούκα - Δωρίδος , επυρπολήθη εξ ολοκλήρου .
5 ) . Μαλανδρίνον - Δωρίδος , επυρπολήθη εν μέρει διασωθεισών πολλών κατοικιών .
6 ) . Καρουτιανά Χάνια , και αγροικίαι , ευρισκόμεναι ένθεν και ένθεν της δημοσίας οδού προς
Λιδωρίκιον , επυρπολήθησαν .
7 ) . Λιδωρίκιον , επυρπολήθη εξ ολοκλήρου .
Εκτός τούτου , ζημίας υπέστησαν εκ του βαρέως πυροβολικού και τα χωρία : Κάλλιον , Κόκκινος , Τριβίδιον , Σεβεδίκον , και Χάνια Στενού - Δωρίδος . Εις ταύτα δε , θα υπάρχουσι και θύματα πολλά μεταξύ του αμάχουβ πληθυσμού , διότι το πυροβολικόν έβαλε κατά κινουμένων φαλάγγων πολιτών , φευγόντων προς τα όρη εκ των διαφόρων χωρίων , πλην όμως δεν ηδυνήθημεν να εξακριβώσωμεν ταύτα , λόγω απαγορεύσεως καθόδου εις Άμφισσαν πολιτών υπό των ανταρτοκρατουμένων μερών .
Εις τα μέρη ταύτα επήλθε τελεία ερήμωσις , η θέσις των κατοίκων κατέστη και καθίσταται οσημέραι τραγικωτάτη , ο δε επερχόμενος χειμώνας θα ολοκληρώση το έργον της εξαφανίσεως της φυλής μας , λόγω της καταστάσεως , ήδη και τα ελάχιστα τρόφιμα , άτινα είχον εξοικονομήσει μετά των ζωοτροφών των ελεηλατήθησαν η επυρπολήθησαν και ουδεμίαν επικοινωνίαν τούτων υπάρχει προς τα κέντρα εφοδιασμού , τέλος δε η όψιμος παραγωγή των κατεστράφη τελείως και ουδεμία βοήθεια είναι δυνατή , λόγω απαγορεύσεως συγκοινωνιών προς τα μέρη ταύτα υπό των ανταρτών .
Ο Διοικητής της Διοικήσεως .
ΝΙΤΣΟΣ . ΖΑΧΑΡΙΑΣ
Ανθυπομοίραρχος .

www.lidoriki.com