TA ΚΟΥΛΟΥΜΑ ΜΕΧΡΙ ΤΟΥΣ ΣΤΥΛΟΥΣ ΤΟΥ ΟΛΥΜΠΙΟΥ ΔΙΟΣ

http://mikros-romios.gr/koulouma/

Γλέντι στους στύλους του Ολυμπίου Διός.
του Ελευθερίου Γ. Σκιαδά
Για τους νεότερους Έλληνες τα παραδοσιακά «Κούλουμα» περικλείονται στην τριλογία «ταραμάς, κρεμμύδι, ρετσίνα». Αυτά ίσχυαν από τα χρόνια του Όθωνα ακόμη, όταν τις ομηρικές αποκριάτικες ευωχίες διαδέχονταν το χταπόδι, το στρείδι, το μύδι και το βρεγμένο κουκί. Τα τελευταία απομεινάρια του εθίμου ζούμε στις ημέρες μας, βλέποντας τις εικόνες που εξελίσσονται στην Αγορά της οδού Αθηνάς από τα ξημερώματα κάθε Καθαράς Δευτέρας. Όταν η Αγορά βρισκόταν ακόμη στην περιοχή των Αέρηδων, εκεί που συμβάλλουν οι οδοί Αιόλου και Αδριανού, με τις χαμηλές και ετοιμόρροπες στέγες των «οψοπωλείων», δηλαδή των καταστημάτων τροφίμων, κυρίως των ψαράδικων επικρατούσε η ίδια εικόνα. Στους στενούς λασπώδεις διαδρόμους ενός πολυδαίδαλου λαβύρινθου τριγυρνούσαν οι νοικοκυραίοι για να ψωνίσουν τα σαρακοστιανά τους, κυρίως τα θαλασσινά που μοίραζαν απλόχερα τη μυρωδιά τους σε ολόκληρη την περιοχή. Ήταν το σύνθημα για να περάσει η σκυτάλη στους αρτοπώλες, με τις αφράτες και μαλακές λαγάνες τους, αλλά και τις πίτες που παρασκεύαζαν ειδικά για την Καθαρά Δευτέρα. «Είχεν τόση ζωή η Αγορά, ώστε ενόμιζε τις ότι όλος ο κόσμος της πόλεως ευρίσκετο εκεί», έγραφε εντυπωσιασμένος ο Βλάσης Γαβριηλίδης πριν από 120 χρόνια, σχολιάζοντας ταυτόχρονα τις ακριβές τιμές.

Κούλουμα στον λόφο του Φιλοπάππου.
Τα Κούλουμα
Πολλές οι συζητήσεις και οι επιστημονικές ερμηνείες για την προέλευση της λέξης «Κούλουμα». Στο ερώτημα δεν απάντησαν, κατά καιρούς, μόνον οι ειδικοί, οι δάσκαλοι και οι ιερομόναχοι. Απάντησαν κάποτε και οι λουκουμαδοποιοί! Υποστηρίζοντας την προέλευση από το ακκουμουλείτσιο, το κούμουλο αναγραμματισμένα, πρόβαλαν την παραγωγή της από σλαβικές, αλβανικές, αραβικές, αιγυπτιακές, ινδοκινέζικες αλλά και πολυνησιακές λέξεις. Ωστόσο, οι Έλληνες συνέχισαν να γιορτάζουν τα Κούλουμα και την έλευση της άνοιξης έχοντας στον νου τους τον εξαγνισμό μετά τον αποκριάτικο κορεσμό. Και οι Αθηναίοι να συνδυάζουν τα Κούλουμα με τις «κολούμνες», τους στύλους του Ναού του Ολυμπίου Διός, όπου συναθροίζονταν βρίσκοντας μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για δημόσια διασκέδαση. Γενική έξοδος και διημέρευση στις «Κολώνες».
«Η πόλις άδειασε και το μεσημέρι δεν υπήρχαν εις τα σπίτια της πρωτευούσης ειμή μόνον οι άρρωστοι και οι σακατεμένοι», έγραφε στα τέλη της δεκαετίας του 1930 ο Ν. Γιοκαρίνης. Από το πρωί της Καθαροδευτέρας οι λόφοι του Αρδηττού και του Σταδίου –ακόμη στην περιοχή του Σταδίου έσπερναν γρασίδι και στην περιοχή των Στυλών αλώνιζαν– καταλαμβάνονταν από κόσμο. Άδειαζαν οι γειτονιές. Οι πανηγυριστές, συν γυναιξί και τέκνοις, ξεκινούσαν περπατώντας για να φτάσουν στις Κολώνες. Αντίκριζαν ακόμη τους δύο ανεμόμυλους που στέκονταν υπερήφανοι• ο ένας, ο «Μύλος του Γεωργάκη Αργυρίου» στου Μετς και ο άλλος, ο «Μύλος του Χιώτη» στον λόφο πίσω από τον σημερινό Άγιο Παντελεήμονα.

Κούλουμα, σκίτσο του 1911.
Οι «στραγαλατζήδες»
Απλωμένοι τριγύρω οι «στραγαλατζήδες», κρατώντας μασούρια παστέλια, ζαχαρωμένους κοκορίκους, λουκούμια και μελένιο χαλβά που τον έκοβαν με ένα μικρό σκεπαρνάκι. Και τι δεν έβρισκε την Καθαρά Δευτέρα κανείς στην περιοχή των Στυλών του Ολυμπίου Διός: κρητικά πορτοκάλια, χουρμάδες, φουντούκια, φιστίκια, ταραμάδες, ελιές, διάφορα θαλασσινά, αχινούς, στρείδια, κρεμμύδια, σκόρδα, καρύδια, σύκα, χαϊμαλιά, σουτζούκια, σταφίδες, κυδωνόπαστα, κουλούρια, χαλβάδες διάφορούς. Ξακουστός ο ταχίν χαλβάς. Εκεί πωλούνταν και το περίφημο νερό «από του παπά το αμπέλι», όπως φώναζαν όλοι οι νερουλάδες, χωρίς κανείς να μας εξηγήσει ποιο ήταν αυτό το περίφημο αμπέλι που παρήγαγε γάργαρο νερό. Επίσης, πραγματική πλημμύρα από τσότρες (:φλασκιά) με σώσμα και παγούρια με κοκκινέλι. Πάντως, οι περισσότεροι πήγαιναν να διασκεδάσουν εφοδιασμένοι με τις προμήθειες που είχαν κάνει από την Παλιά Αγορά στους Αέρηδες.

Άποψη του Ναού του Ολυμπίου Διός 1875.
Στο χώμα, στο γρασίδι ή στον βράχο στρωνόταν η βελέντζα. Στη μέση τα καλάθια. Ελάχιστα μαχαιροπίρουνα, με τα δάχτυλα να κάνουν καλύτερα τη δουλειά τους για να ξεπλυθούν στο τέλος με την τσότρα. Οι παρέες δίπλα-δίπλα. Οι συνομιλίες ζωηρές και τα αστεία ανάλογα με το πνεύμα της εποχής. Κάθε πενήντα μέτρα και ένας γάιδαρος φορτωμένος με σύκα ξερά ή κάποιο ξεχαρβαλωμένο δίτροχο με πορτοκάλια και λεμόνια. Παραδίπλα μια πλάστιγγα, είδος επαγγελματικής ζυγαριάς, περίμενε τους επισκέπτες της. Βρακάδες, φουστανελοφόροι και λαϊκοί τύποι από κάθε γωνιά της χώρας ανέβαιναν να ζυγιστούν δίνοντας μια δεκάρα και εισπράττοντας τα πειράγματα των μικρών γαυριάδων που καιροφυλακτούσαν για να πειράξουν τον κόσμο. Παρέες με ασίκηδες χόρευαν τσάμικο, αλλά και παρέες με γαλατάδες από το Λοιδωρίκι απολάμβαναν τα εδέσματά τους τραγουδώντας δυνατά παραδοσιακούς σκοπούς. Σε άλλη γωνιά της περιοχής οι φραγκοραφτάδες της Αγίας Ειρήνης, της οδού Αιόλου, ξετρέλαιναν τα κορίτσια με τις φυσαρμόνικες και τα ερωτικά τους τραγούδια.

Διασκεδάζοντας πίνοντας ρετσίνα.
Κύριο χαρακτηριστικό των ομάδων που σχηματίζονταν ήταν ο τόπος καταγωγής τους. Μακεδόνες, Γορτύνιοι, Καλαβρυτινοί, Ρουμελιώτες, νησιώτες κ.λπ. Την καταγωγή τους μαρτυρούσαν τα τραγούδια τους. Όπως το κλέφτικο των Λοιδωρικιωτών: «Ένας αητός καθότανε / στον ήλιο και λιαζότανε». Ή ο ύμνος των Μεσσήνιων «Αν πας στην Καλαμάτα / κ’ ερθείς με το καλό / φέρε μου ένα μαντήλι / να ‘ναι μεταξωτό», αλλά και το νοσταλγικό των Πηλιορειτών: «Τρία παιδιά Βολιώτικα / μας πήραν την Αννούλα». Από τις αρχές του 20ού αιώνα το σκηνικό πλούτιζαν ακόμη περισσότερο οι χάρτινοι αετοί που πλημμύριζαν τον ουρανό πάνω από τους λόφους της Πνύκας, του Φιλοπάππου και του Αρείου Πάγου. Ο Ι. Κονδυλάκης σημείωνε πως από τότε ήταν η μεγαλύτερη χαρά των παιδιών και πως η ανύψωσή τους ήταν η πρώτη πάλη του μικρού ανθρώπου προς τη φύση και έδινε στα παιδιά τη χαρά της νίκης σ’ αυτόν τον αγώνα.

Φουστανελλάδες έξω απο το Ηρώδειο.
Το γλέντι έφτανε στο κατακόρυφο το απόγευμα. Πολλοί μεθυσμένοι. Άλλοι έπαιρναν τον ύπνο τους ξαπλωμένοι στα χόρτα χωρίς να ενοχλούνται από τη φασαρία γύρω. Όπως έγραψε κάποτε ο Στ. Στεφάνου, ο οποίος και άφησε πίσω του τις καλύτερες περιγραφές για τα Κούλουμα, μερικοί ήταν πεσμένοι μπρούμυτα θυμίζοντας νεκρούς μάχης. Τους είχε ξαπλώσει το ρετσινάτο. Γέροι Πλακιώτες τριγύριζαν, πέρα δώθε, με τα κοντοβράκια τους και οι υπηρέτριες ξέδιναν τρέχοντας απ’ εδώ και απ’ εκεί με τους στρατιώτες. Παντού φωνές και τραγούδια. Νταούλια, γκάιντες, πίπιζες. Τα ίχνη από τα φαγοπότια διατηρούνταν επί ημέρες στους Στύλους του Ολυμπίου Διός. Χιλιάδες φλούδες από πορτοκάλια, μυριάδες όστρακα θαλασσινών και παλιόχαρτα.
Τα Κούλουμα τέλειωναν με τη δύση του ήλιου. Και ο Δημήτρης Γιαννουκάκης έσπευδε να γράψει τον επίλογο: «Πέρασε πια το Καρναβάλι / και ήρθε η Σαρακοστή / κι’ ησύχασαν μικροί μεγάλοι / που είχαν εκτροχιαστεί». Φρόντιζε δε να δίνει και τις κατάλληλες οδηγίες: «Έτσι λοιπόν μακριά από τρέλες / δεν επιτρέπονται φιλιά / παρά μονάχα σε κοπέλες / που ‘χουν στο μάγουλο …εληά!».

Χαρταετός, σκίτσο του Κ. Δημητριάδη.
 Πίσω στα παλιά 

ΚΑΘΑΡΗ ΔΕΥΤΕΡΑ : 10 + 1 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΚΟΥΛΟΥΜΑ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

Οι εορταστικές εκδηλώσεις της Αποκριάς ολοκληρώνονται την Καθαρά Δευτέρα 14 Μαρτίου όπου μικροί και μεγάλοι θα γιορτάσουν τα Κούλουμα με εδέσματα προσφορά των Δήμων και πέταγμα χαρταετού, τραγούδι και χορό.
Ο Δήμος Αθηναίων έχει προγραμματίσει τις παρακάτω εκδηλώσεις:
Λόφος Φιλοπάππου (11.30) Παραδοσιακά κούλουμα με σαρακοστιανά εδέσματα και λαϊκό γλέντι με τη Γλυκερία, το Βασίλη Σαλέα και οκταμελή ορχήστρα.
Πάρκο Κ.Α.Π.Α.Ψ. (11.00) Παραδοσιακό γλέντι με μουσική και χορούς σε συνεργασία με τον Πολιτιστικό Σύλλογο Άνω Αμπελοκήπων.
Πλατεία Πηνελόπης Δέλτα - Ελληνορώσων (11.00) Παραδοσιακά κούλουμα σε συνεργασία με τη Λέσχη Φιλίας Ελληνορώσων και παραδοσιακοί χοροί από το Μουσικοχορευτικό Όμιλο «Αρίων».
Πλατεία Προσκόπων, Παγκράτι (12.00) Γαϊτάνι, γαϊτανάκι: Μουσική εκδήλωση με τραγούδια της Αποκριάς. Τραγουδούν: Κώστας Καντζιλιέρης και Μαρία Μανωλάκου.
Πολυχώρος Δήμου Αθηναίων «Άννα και Μαρία Καλουτά» (20.00) Μουσικοχορευτική παράσταση με μουσική και τραγούδια από τον ελληνικό κινηματογράφο με τη σοπράνο Δέσποινα Τσολάκη και τον ηθοποιό Σπύρο Μπιμπίλα. Συμμετέχουν: Παύλος Μαρόπουλος (βαρύτονος), Βενιαμίν Χατζηκουμπάρογλου (πιάνο), Δημήτρης Χριστοδούλου (ακορντεόν), Φαίδων Χαλκιάς (φυσαρμόνικα).
Χορογραφίες: Κωνσταντίνος Μενούνος. Χορεύουν: Ισιδώρα Κοντοφρύου, Δήμητρα Παρτσανάκη και οι χορευτές της σχολής Bolero Dance School Academy. Καλλιτεχνική επιμέλεια: Γιάννης Παπλωματάς.

Δήμος Πειραιά: Σαρακοστιανό Γλέντι στη Φρεαττύδα με το πέταγμα του χαρταετού, παραδοσιακό γλέντι και σαρακοστιανά εδέσματα από τις 10:00 το πρωί. Η Φιλαρμονική του Δήμου Πειραιά θα ανοίξει τη γιορτή με αποκριάτικες μελωδίες και στη συνέχεια, τη σκυτάλη παίρνουν μουσικοχορευτικά συγκροτήματα από πολιτιστικούς συλλόγους του Πειραιά, με παραδοσιακή μουσική, χορό και τραγούδι.
Σε περίπτωση βροχής η εκδήλωση θα μεταφερθεί στο 1ο Λύκειο Καλλίπολης (είσοδος από Μαρίας Χατζηκυριακού).

Καλλιθέα: Στο Δημοτικό Πάρκο Αθλητισμού και Αναψυχής (πρώην Ιππόδρομος) από τις 11 το πρωί έως τις 3 το μεσημέρι θα γιορτάσει ο Δήμος Καλλιθέας με εορταστικό πρόγραμμα από ζωντανή ορχήστρα και παραδοσιακούς χορούς. Επίσης δράσεις για τα παιδιά όπως κατασκευή ομαδικού ανάγλυφου με χαρταετούς, γευσιγνωσία της Σαρακοστής και παραδοσιακά εδέσματα για όλους.
Άνω Γλυφάδα: Την Καθαρά Δευτέρα, τα Κούλουμα θα γιορταστούν στη θέση Πατητήρι στους πρόποδες του Υμηττού, από τις 11 το πρωί. Εκτός από το πέταγμα των χαρταετών και τα σαρακοστιανά εδέσματα που θα προσφερθούν, θα πραγματοποιηθεί ένα παραδοσιακό γλέντι με τους Χρήστο Παπαδόπουλο, Μιχάλη Κονιτόπουλο και Μαριλένα.
Μοσχάτο: Παραδοσιακά Κούλουμα στην παραλία Μοσχάτου και στο Πάρκο Ενόπλων Δυνάμεων στον Ταύρο.
Δήμος Λυκόβρυσης – Πεύκης: Στο κτήμα Τζερμιά (Βρυούλων 25, Άνω Πεύκη) από τις 11.30 π.μ. με μουσικό πρόγραμμα που επιμελείται η καλλιτεχνική ομάδα του «Ασπρου πιάτου». Επίσης θα συμμετέχει το τμήμα παραδοσιακών χορών του Ν.Π.Δ.Δ. ΠΕ.Α.Π. Δήμου Λυκόβρυσης – Πεύκης (Ίδρυμα Ζήση) καθώς και χορευτικά συγκροτήματα από άλλους Δήμους.
Κατά τη διάρκεια των εκδηλώσεων θα προσφερθούν Σαρακοστιανά εδέσματα. Παράλληλα θα λειτουργεί εργαστήρι κατασκευής χαρταετού για να μυήσει στα μυστικά του τα παιδιά.
Δήμος Ελληνικού-Αργυρούπολης: Εκδήλωση σε συνεργασία µε όλους τους πολιτιστικούς και λαογραφικούς συλλόγους του Δήµου - αφιερωµένη στη µνήµη του Θεόδωρου Γουρδουράκου στο γήπεδο µπάσκετ δίπλα από το πέτρινο θέατρο Αργυρούπολης (Μιλήτου και Κορίνθου) από τις 11:30 το πρωί. Μουσικό συγκρότηµα θα παίζει χορευτική µουσική και ο ∆ήµος θα προσφέρει παραδοσιακά σαρακοστιανά εδέσµατα.
in.gr

ΓΙΟΡΤΑΖΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΟΥΛΟΥΜΑ ΤΟ 1880

 

 

«Μασκαράδες και πολίται, στης Κολώνες να βρεθήτε» 
     Μία από τις πιο πανηγυρικές γιορτές των Αθηναίων ήταν τα Κούλουμα. Επίκεντρο αυτής της γιορτής ήταν οι Στύλοι του Ολυμπίου Διός (οι Κολόνες, όπως τις αποκαλούσαν) και οι γύρω λόφοι του Αρδηττού. Ντελάληδες έτρεχαν όλο το Σαββατοκύριακο σε όλα τα σημεία της πόλης και ξεσήκωναν τον κόσμο με τυμπανοκρουσίες και την εξής «διαλάλησιν»:  Μασκαράδες και πολίται Στης Κολώνες να βρεθήτε. Και οι «πανηγυρισταί», όπως τους αποκαλούσαν, ανταποκρίνονταν με μεγάλο ενθουσιασμό. Ας δούμε όμως πρώτα πως γινόταν οι προετοιμασίες (το Σαββατοκύριακο πριν την Καθαρά Δευτέρα) και ακολούθως (σ’ ένα δεύτερο μέρος)  πως γιορταζόταν η αρχή της Σαρακοστής. Αντιγράφουμε από εφημερίδα του 1880 («Ραμπαγάς») «Ήτο θέαμα εκ των σπανιωτέρων η όψις της αγοράς. Ουδέποτε τόσος κόσμος επυκνώθη υπό τας ετοιμορρόπους των οψοπωλείων εκεί στέγας και τους λασπώδεις στενούς διαδρόμους. Οι συνήθως δι'υπηρετών οψωνίζοντες το κρέας, τους γάλους, το κυνήγι και τας οπώρας των, ενόμισαν ότι ώφειλον αυτοπροσώπως να εκλέξουν της πίναις, της καλόγνωμαις, το χταπόδι, το χαβιάρι και της λαγάναις των. »Πωληταί και αγορασταί ήσαν χθες ηδελφωμένοι. Συμφωνίαι σχεδόν δεν εγίνοντο. Αι φωναί δε των πωλούντων τα χάβαρα (σ.σ.χαβιάρι) αντήχουν από μακράν ως ιαχαί ή ως ευοί! στρατού μαχομένου. Η όψις των θαλασσινών, μυριζόντων την παρθένον ευωδίαν των, τοις έδιδε μοναδικήν όψιν. »Τα παντοπωλεία ήσαν αρειμανιώτατα περιβεβλημένα. Όλος ο Παρνασσός τα είχε στεφανώσει. Ουδέποτε τόσαι δάφναι εκόσμησαν τα Φάρσαλα. Δεν επρόφθαινον οι παντοπώλαι να ζυγίζουν, να δίδουν, να εκτιμούν, να λογαριάζουν. Υφίστατο τακτική πολιορκία, δι'ην εδέησε να προσκαλέσουν και επικούρους δυνάμεις… »
Αι παρέαι ενέσκηπτον μαζύ συντεταγμέναι και ήκουες πλέον τα συμβούλιά των: _Να πάρουμε και 'μύγδαλα _Όχι φθάνουν τα πορτοκάλια _Μωρέ η ρετσίνα ταραμά σηκόνει και τίποτ'άλλο! »Και οι αρτοπώλαι αυτοί, οι καθ'όλας τας γαστρονομικάς ώρας του έτους διατηρούντες μονοτονίαν ανεμομύλου, είχον προχθές την ποίησίν των. Επώλουν αφράτας, μαλακάς, ολίγον λιψάς λαγάνας, ήτοι κυρίαι μου, πήταις, έθιμον και αυτό της Καθαράς Δευτέρας».
http://www.paliaathina.com/gr
Πηγή: www.lifo.gr

 πίσω στα παλιά